Silikon Vadisine ve Teknoloji Dünyasına İçeriden Bir Bakış
kolai.com
Ana Sayfa
Yazı Ekle
Forumlar
Bilgi Bankası Kategorileri
Son Eklenen Bilgiler
Divan Edebiyatı
Osmanlıca Sözlük
Osmanlı Padişahları
Anadolu Beylikleri

Arama:
Bunlar da var
Estetiğin Mührü:Tuğra
IV. Mehmet
Oruç ve Hızır Reisler
Osmanlı Askerî Teşkilatı ve Kapıkulu Askerleri
XVI. Yüzyıl Ortalarından XVII. Yüzyıl Sonuna Yaya Ve Müsellemler
AZEB (Askeri Ordu)
Yıldırım Bayezid Dönemine Kadar Osmanlılar - Arnavutluk İlişkileri
Lefkeli Mustafa Paşa
Devlet-i Ali'nin 707. Kuruluş Yılı Münasebetiyle Kaleme Alınmıştır
İshak Paşa

Aradığınız soruların cevabını bulamadınız mı? Forumlarımızda sorun.

Divan Şiiri Nazım Şekli

Sayfadaki Başlıklar


Nazım Şekli
Mısra’
Beyit
I. Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri
II. Bentlerle Kurulan Nazım Şekilleri

Nazım Şekli

Nazım şekilleri (nazım biçimleri, eşkâl-i nazm), dize ve uyağın bir düzen içinde birleşmesinden oluşur. Dizeler bir şiirde, en az ikili olmak üzere, üçlü, dörtlü, beşli, altılı, yedili, sekizli, dokuzlu ve onlu olarak kümelenirler. Bu kümelenişten dize düzeni, dizeler arasında uyakların dağıtanından da uyak düzeni doğar. Beyitlerden kurulu nazım biçimlerinde beyitlerin ikinci dizesinde, dörtlüklerden kurulu nazım biçimlerinde dörtlüklerin son dizesinde yinelenen uyak, şiirde ana uyaktır. Buna temel uyak da denir. Nazım biçimleri bu dize ve uyak düzenine göre çeşitli adlar alır.

Nazım biçimlerinde ölçü olarak kullanılan parçaya nazım birimi denir. Divan şiirinde nazım birimi beyittir (kimi biçimlerde dize).

Divan şiiri nazım biçimleri: I. Beyitlerle Kurulan Biçimler ve II. Bentlerle Kurulan Biçimler olmak üzere iki ana bölümde incelenebilir. Birinci bölümdeki biçimlerin birimi beyit, ikinci bölümdeki biçimlerin birimi de dizedir. İkinci bölüm içinde nazım birimi beyit olan biçimler de vardır. Bunlar biçimi oluşturan bentlerin birimidir. Örneğin, terkîb-i bend biçimi bentlerden oluşur, bu bentlerin birimi de beyittir.


Mısra’

Mısra' (dize)'nin sözlük anlamı, "çift kapılı bir kapının bir tek kanadı”dır. Ölçülü ve anlamlı bir satırlık nazım parçasına denir. Muallim Naci'nin gülümserken çekilmiş bir fotoğrafının altına yazdığı aşağıdaki dize bağımsız bir dizedir:

Mudhikât-ı dehre ben ölsem de tasvirim güler

Bir beyit içinde, birbirlerinin anlamlarını tamamlamayan ya da aralarındaki anlam bağı kesin olmayan dizeler de âzâde dize sayılır.

Gerek bir şiire bağlı, gerek bağımsız olsun, öz ve güzel anlamlı, kolayca anımsanabilen, sağlam kuruluşlu dizelere mısra-ı berceste (seçkin dize) ya da şeh-mısra’ denir. Bu anlayışa göre, divan şairleri, gelişigüzel gazel ve kaside yazmaktansa berceste şiir söylemeğe değer vermişlerdir. Koca Ragıb Paşa bu düşünceyle şu beyti söylemiştir:

Eğer maksûd eserse mısra'-ı ber-ceste kâfidir
Aceb hayretteyim ben sedd-i İskender hususunda

Gerçekten güzel ve eşsiz bir kaside ya da herhangi bir şiir ve söz için de ber-ceste terimi kullanılır. Şi’r-i ber-ceste, beyt-i ber-ceste, fikr-i ber-ceste gibi.

Halk şairleri, dize için genellikle satır terimini kullanırlar. Bir beytin birinci dizesine üst ya da üst satır, ikinci dizesine alt ya da alt satır derler.

Divan şiirinden örnekler:

O mâhîler ki deryâ içredir deryâyı bilmezler (Hayalî)

Bâkî kalan bu kubbede hoş sadâ imiş (Bakî)

Dahl eden dînimize bâri Müselmân olsa (Küfrî Bahayî)

Hasmın sitemin anlamamak hasma sitemdir (Nef’î)

Şecâat arz ederken merd-i Kıbtî sirkatin söyler (Koca Ragıb Paşa)

Sitem hep âşinâlardan gelir bîgâneden gelmez (Nabî)


Beyit

Beytin sözlük anlamı "ev”dir. Aynı ölçüde ve anlamca birbirine bağlı iki dizeden oluşan nazma denir. Divan şiirinde nazım birimi olması dolayısıyla divan şairlerinin divan ve mesnevilerinin oylumu beyit olarak gösterilir. Böyle olması da anlamın bir beyitte tamamlanma kuralıyla ilgilidir.


Beytin dizeleri, birinci ve ikinci dize (mısra'-ı evvel ve mısra'-ı sânî) olarak adlandırılır. Bir beytin dizeleri, üç parçaya ayrılır: Birinci dizenin ilk parçasına (tef'ilesine, cüz'üne) sadr, son parçasına da acz, ikinci dizenin ilk parçasına ibtidâ, son parçaama da acz, darb ya da kâfiye denir. Bunlardan sadr ile acz ve ibtidâ ile acz arasında kalan parça da haşv adını alır.

Beyit, bir manzume içindeki durumuna, uyaklı ve bağımsız olup göre çeşitli adlar alır: Uyaklı beyte beyt-i musarra’ , uyaklı olmayan beyte de ferd ya da müfred denir. Musarra’ beyit ayrıca matla’ adını da alır. Müfredler divanlarda müfredat başlığı altında ayrı bir bölümde toplanır. Örneğin, Şeyh Galib divanında 7 sayfa tutan müfredler, ebyât-ı müfredat başlığı altında toplanmıştır. Böyle beyitler uyaklı olduğu gibi uyaksız da olabilir. Uyaklı olanlar yani musarra' beyitler genellikle metali’ adı ile divanlarda yer alır.

Gazel ve kasidenin ilk beytine matla', özellikle gazelin son beytine makta' denir. Matla' beyti gazel ve kaside de mutlaka musarra' olur. Bir manzumenin musarra' olmayan ilk beytine de matla' denebilir. Gazelin matla'dan sonraki beytine hüsn-i matla', makta'dan önceki beytine hüsn-i makta' denir. Bir kasidenin en güzel beytine beytü’l-kasid, beyt-i kasîd, bir gazelin en güzel beytine de beytü'l-gazel denir.

Nerede olursa olsun bir manzumenin en güzel beytine şâh-beyt ya da şeh-beyt denir. Kasidelerde şairin mahlasının bulunduğu beyte tâc-beyt gazellerde ise mahlas beyti ya da mahlas-hâne adı verilir. Kasidenin nesîb bölümünü medhiye bölümüne bağlayan beyti, girîz ya da girîz-gâhtır. Terkîb-i bend ve tercî'-i bendlerde terkîb-hâne ve tercî'-hâneler arasındaki beyitler vasıta beytidir. Anlamı başka bir beyit ile tamamlanan beyte de merhun denir. Halk şairleri gazel şeklinde yazdıkları şiirlerin matla' beytine beyit, ötekilerine müfred derler. Makta' beytine de imza beyti denir. Mahlasın bulunduğu beyte, halk arasında karalama ya da karalama beyti adı da verilir. Mühür beyti de denilmiştir.

Öz ve güzel anlamlı dizelere ber-ceste denildiği gibi, güzel olan beyitlere de beyt-i ber-ceste denir. Meselâ:

Gel gel berü ki savm u salatin kazası var
Sensiz geçen zaman-ı hayatın kazası yok (Nesimi)


I. Beyitlerle Kurulan Nazım Şekilleri

Gazel

Kaside

Mesnevi

Kıt'a

Müstezad

II. Bentlerle Kurulan Nazım Şekilleri

A. Tek dörtlükler

Rübâi

Tuyuğ (Tuyuk)

B. Musammatlar

a. dörtlüler

Murabba'

Şarkı

Terbi'

b. beşliler

Muhammes

Tardiye

Tahmis

Taştir

c. Altılılar

Müseddes

Tesdis

d. Müsemmen

e. Mütessa'

f. Muaşşer

g. Terkîb-i bend ve Tercî'-i Bend

Ek

Nazîre

Tehzil

Tazmin

Bahr-ı Tevîl


Kaynak: DİLÇİN, Cem, Örneklerle Türk Şiir Bilgisi, 6. bs. Türk Dil Kurumu Yayınları, Ankara, 2000.

Bize her konuda çekinmeden yazabilirsiniz