Ana Sayfa

www.OsmanliMedeniyeti.com
Osmanlı Kültür ve Medeniyeti Hakkında Herşey

www.infoTurkish.com
Herşey Hakkında Türkçe Bilgi

Osmanlıca Türkçe Lügat

A B C Ç D E F G H I İ J K L M N O Ö P R S Ş T U Ü V Y Z

Arabçaya göre harfinin okunuşu. Ebced hesabında iki sayısını ifade eder. Mektup ve eski evraklarda Receb ayına işarettir.
BÂ-İ CERRE Arabçada kendinden sonraki kelimeyi "esre" okutan bâ. (Bismillâhi'deki gibi).
BÂ-İ KASEM Arabçada yemin maksadı ile kelime başına getirilen bâ. $ "Billâhi" gibi. * Farsçada: Bâ $ diye yazılırsa; ile, beraber, birlikte, sâhip mânalarına gelir. Arapçadaki Zû gibidir.
BA' Kulaç. * Erişme. * Yetme. * Kuvvet, kudret, beceriklilik. * şeref, kerem. * Vergili, verimli olma.
BAAD Helâk olmak.
BA-ANKİ Şu sûretle ki, o şartla ki.
BAAS (Bak: Ba's)
BA-ASAM Günahlarla.
BÂB Kapı. * Kısım. * Mevzu. * Fasıl. Bölüm. Parça. Kitab. * Hususi madde. * Sığınacak yer. * İş. * Şekil. * Tövbe.
BÂB-I ÂLEM Âlemin kapısı. Herkesin girip çıktığı yer.
BÂB-I ÂLÎ Yüksek kapı. * Tanzimattan önce sadrazam kapılarının, daha sonra da hükümet dairelerinin çoğunun içinde toplandığı bina. * Mc: Osmanlı Hükümeti.
BÂB-I ÂSAFÎ Tar: Sadrazam konağı.
BÂB-I FETVA Eskiden şeyhülislamların oturduğu daire. Fetvalar burada verilirdi.
BÂB-I HÂNE f. Hırsızların yeri. * Fuhuşhane. * Tembeller yurdu.
BÂB-I HIFZ VE HAFÎZİYET Cenab-ı Hakk'ın herşeyi muhafaza edip varlığını devam ettirmesi bahsi.
BÂB-I HİKMET Cenab-ı Hakk'ın herşeyi hikmetli ve maslahatlı yaratması bahsi.
BÂB-I HÜKÜMET Hükümet dairesi, hükümet kapısı.
BÂB-I HÜMAYUN Topkapı Sarayı'nın ilk kapısı.
BÂB-I İHYA VE İMATE Öldürmek ve diriltmek bahsi ve mevzuu.
BÂB-UL MENDEB Kızıldeniz'de Hint Denizi yakınlarında bulunan bir boğazın adı.
BÂB-I SAADET Saadet kapısı. * Sultanın sarayı. * İstanbul şehri.
BÂB-I SERASKERÎ Serasker kapısı. Eski Milli Müdafaa Vekâleti. Milli Savunma Bakanlığı. Şimdiki İstanbul Üniversitesi'nin kapısı.
BÂB-I ŞERÎF Konya'da bulunan Mevlana türbesinin kapısı.
BÂB f. Lâyık, uygun, münasib, elverişli. * Hayır, uğur.
BAB(A) f. Evlat sahibi erkek. Ata, ecdat. * Gemi halatlarının bağlandığı yer. * İnşaatta ağırlıkların bindirildiği direk. * Mânevi rehber, şeyh. * Bektaşi şeyhi. * Hayırhah ve muhterem. * Daha çok zencilerde olan bir hastalık cinsi.Aile reisi babadır. Babanın hayatta en büyük eseri, yetiştireceği hayırlı evlâttır. Evlâdın yaptığı hayır ve sevap işleri, onu yetiştiren babanın amel defterine de geçer. Her baba çocuğunu müslüman olarak yetiştirmekle görevlidir. Evlâd da dine aykırı olmayan emirlerini saygı ile yerine getirmekle yükümlüdür. İslâm ailesinde baba-evlat ilişkisi sadece bu dünya hayatıyla sınırlı değildir. Ebedi âlemde de devam edeceği esasına göre olur.
BABA-YI ÂLEM Hz. Adem (A.S.)
BABA-YI ATİK Babaeski. (Trakya'da bir şehir)
BABACAN Biraz kalender davranışlı, cana yakın.
BABAYAN (Baba. C.) f. Tarikat babaları, şeyhleri. Bektaşi şeyhleri.
BABAYİĞİT Yetişmiş delikanlı, tam bedenî kuvvetini almış genç. Cesur, yiğit.
BA-BERAT Berat ile.
BABET f. Bent, fırka. * Münasip bir şey. Taalluk, münasebet, alâka, ilişki.
BABEYN İki kapı. * Mc: Dünya ve âhiret.
BAB HARCI Mahkemelerde kadıların, naiblerin, mal ve mukataa kalemlerinde bulunan memurların aldıkları bir nevi harç.
BÂBİL Asurlular devrinde Irak'ta kurulan şehirlerden biri. Bağdat'ın aşağı tarafında bulunan ve büyücülüğünden dolayı, eski edebiyatımızda "Çeh-i Bâbil" olarak yer alan ve birçok dillerin meydana gelmesi bakımından da adı geçen "Bâbil Kulesi"nin bulunduğu ilkçağdan kalma bir şehir.
BÂBİL KULESİ Tevrat'ın rivayetine göre Hz. Nuh'un (A.S.) oğulları tarafından gökyüzüne ulaşmak için yaptırılmış büyük bir kuledir. Rabbimiz bu kulede çalışmakta olanların dillerini değiştirmiş ve birbirlerini anlamaz hale getirmiştir. Bundan dolayı tamamlanamamış ve 72 dil burada meydana gelmiştir. (Buna "tebelbül-i akvam" denir.) Müslümanlıkta, bu kuleyi Nemrud'un gökyüzüne yükselerek Allah'ın işlerine karışmak maksadıyla yaptırmış olduğu rivayet edilir. Milâttan önce yaşamış olan eski Yunan tarihçisi Herodot, Bâbil'deki Baal Ma'bedinin gayet yüksek bir kule olduğunu seyahatinde görerek anlatmıştır ki; Bâbil ve Nemrut Kulesi denen şeyin bu olması ihtimali vardır. (T.L.)
BABUR (Zahirüddin Muhammed) Hindistan'da büyük Müslüman Türk devletinin kurucusu ve Timur'un beşinci göbekten torunudur. Fergana Emiri olan babası Ömer Şeyh'in ölümünden sonra tahta geçmiştir. (1494)
BABUR-NAME f. Bâbur Şah'ın Vekayi ismindeki meşhur hatıra kitabı.
BABÜK Ahmak, sersem adam.
BABZEN f. Ağaçtan veya demirden yapılmış olan kebap şişi.
BA'C Karına dürtmek, karın yarmak.
BÂC f. Vergi. * Kudretli hükümdarın zayıf olan hükümdardan aldığı vergi. * Eskiden halktan alınan öşür veya haraç ve gümrük vergisi. * Renk. * Çeşit.
BÂC-I KIRTIL Hayvanlardan alınan vergi.
BÂC-BÂN f. Geçiş vergisi tahsildarı. Bac toplayan memur.
BACENG f. Baca. * Ufak pencere. Tepe penceresi.
BÂC-GİR f. Vergi toplayan kimse. Vergi toplama memuru.
BÂC-GÜZAR f. Vergi veren, haraç veren. * Geçiş parasına tâbi.
BÂD f. Yel. Rüzgâr. Soluk. Nefes.
BÂD-I BERÎN Sabah rüzgârı. * Lâtif hava.
BÂD-I CEM Hz. Süleyman Peygamberin hükmettiği yel, rüzgar.
BÂD-I CENUBÎ Güney rüzgârı.
BÂD-I HAZÂN Sonbahar rüzgârı.
BÂD-I HEVÂ Hevâ ve heves. Eğlence. Bedava. Boş.
BÂD-I PÜRGÛ Devamlı sesler çıkaran, ıslık çalan rüzgar.
BÂD-I SABÂ Baharda esen hafif ve hoş rüzgar, seher yeli.
BÂD-I SEMÛM Çölde, sıcakta gündüz esen sıcak yel. Sam yeli. Zehirli rüzgâr.
BÂD-I SUBH Sabah rüzgârı.
BÂD-I ŞİMALÎ f. Kuzey rüzgârı. * Nefes, soluk. * Ah sesi, ah çekme. * Allah'ın inâyeti. * Medih. * Söz. * Büyüklük taslama, kibirlilik. * şarap.
BÂD-I TECELLİ Tecelli rüzgârı. * Kader.
BÂDÎ Rüzgâra ait. * Muvakkat. Geçici.
BÂD f. "Olsun, ola, olaydı" mânasına gelir ve kelimelerin sonuna getirilir. Meselâ: Aferin bâd $ : Aferin olsun. Çok yaşa. Afiyet bâd $ : Afiyet olsun.
BA'D Zaman zarfıdır ve te'hir ifade eder. * Helâk olmak mânâsına mastardır.
BAD' Kesmek. Yarmak. * Suya kanmak.
BAD'A (C.: Bida') Et parçası.
BA-DAD f. Adaletli, âdil, sâdık, doğru.
BADAM f. Badem.
BADAME f. İpek kurdu. * Zincir halkası. * Et beni. * Nazarlık. * Süslü şey. * Eski hırka.
BADAŞ f. Mükâfat.
BAD-BAN f. Yelken. * Gemi sereni.
BAD-BAZ f. Yelpaze.
BAD-BEDEST f. Elinde avucunda birşey bulunmayan. İflas etmiş.
BAD-BER f. Uçurtma. * Daima kendini methettiği halde elinden bir iş gelmiyen kimse.
BAD-BİZ f. Yelpaze.
BADD Az az akmak. * Nazik deri.
BAD-DAR f. Mağrur, kibirli. * Divane, deli. * İri vücut, şişman. * Hiç bir işle alâkası bulunmayan kişi.
BA'DE Sonra.
BÂDE f. şarap, içki. Kadeh. (İçkinin her çeşiti haramdır, büyük günahtır. İnsan sağlığına zararları ilmî bir gerçektir. Aile, cemiyet hayatı ve ahlâk için de yıkıcıdır. İçkiden ve içenlerden uzak durmak gerekir.)
BÂDE-İ İKBAL İkbal şarabı. Yüksek mevkide bulunmanın verdiği geçici neşe ve keyif.
BA'DE BU'DİN Hayli zaman geçtikten sonra, neden sonra.
BAD-EFRA(H) f. Mücazât, ceza. * Bir çeşit fırıldak.
BA'DEHÂ, BA'DEHÛ Bundan sonra. Ondan sonra.
BA'DE HARAB-İL BASRA Basra harab olduktan sonra. * Mc: İş işten geçtikten sonra.
BA'DEHUM Onlardan sonra.
BÂDEKEŞ İçki içen.
BA'DEL EDA (Ba'de-l edâ) Yapıldıktan sonra.
BA'DEL HARB (Ba'de-l harb) Muharebeden, harpten sonra.
BA'DEL İFA (Ba'de-l ifâ) Yapıldıktan, ifâ edildikten sonra.
BA'DEL MEVT (Ba'de-l mevt) Ölümden sonra.
BA'DEL MİLAD (Ba'de-l milâd) Milâddan sonra. Tarih başlangıcı kabul ettikleri seneden sonra.
BA'DEL MUSÂLAHA (Ba'de-l musâlaha) Musâlahadan, barıştan sonra.
BA'DEL MÜTÂLAA (Ba'de-l mütâlaa) Mütâlaa ettikten sonra, okuduktan sonra.
BA'DEL YEVM (Ba'de-l yevm) Bugünden sonra.
BA'DEMA (Minba'd, fimâba'd) Ondan sonra. Bundan sonra. Bundan böyle.
BADEMCİK Tıb: Boğazın iki tarafında, badem biçimindeki bezler.
BADEN Semiz, iri gövdeli kimse.
BA'DETTEŞEKKÜL (Ba'de-t teşekkül) Teşekkül ettikten sonra, oluştuktan sonra.
BA'DEZA (Ba'dezin) Bundan sonra.
BA'DEZZEVAL (Ba'de-z zevâl) Zevalden sonra, sona erdikten sonra.
BA'DEZZUHR (Ba'de-z zuhr) Öğleden sonra.
BAD-GÂN f. Bekçi, gözetici, gözeten. * Hazinedar.
BAD-GÂNE f. Kafesli pencere.
BAD-GERD f. Kasırga.
BAD-GÎR f. Vantilatör. * Baca. * Semaver ve nargilenin başlığı.
BAD-HERZE f. Büyü, sihirbazlık. * Letâfet, güzellik.
BADİ' Deniz içinde olan ada. * Et. * Deri.
BADİ f. Geçici. * Havaya veya rüzgâra âit.
BADİ Sebeb. İllet. Mûcib. Vesile. * Zâhir ve âşikâr olan. * Halkeden. Hâlık. Yaratan.
BADİA Derisini ve etini yarıp kanatmış olan, fakat kanı çıkmayıp akmayan baş yarası.
BADİH (Bâdihe) Beklenmedik ziyaret. * Erkek ziyaretçi. * Birden bire gelen ilham. * Ansızın, âniden.
BADİLE (C.: Bâdil) Koltukla meme arasında olan et.
BADİN Şişman, bedeni büyük, iri vücutlu.
BADİNC f. Hindistan cevizi.
BADİNCAN f. Patlıcan.
BADİR Hemen yapmak isteyen. * Birdenbire vuku bulan. * Dolunay. * Büyümüş (çocuk). * Olgun (meyva).
BADİRE Birdenbire meydana gelen hâl. Felâket. Musibet. * Kabahat. * Birden, zahmetsizce söylenen söz. * Kılıcın, namlunun veya her çeşit nebatın ucu. * Zor geçit.
BÂDİYE f. Kır. Ova. * Sahrâ. Çöl.
BÂDİYET-ÜŞ-ŞAM Fırat ve Dicle nehirlerinin birleşip denize döküldükleri yerden, batıya doğru uzanan çöl.
BADK Tükürmek.
BAD-NÜMA f. Rüzgârın esme istikametini gösteren âlet. * Fırıldak.
BAD-PA(Y) f. Ayağı çabuk olan (at ve sâire).
BAD-PER f. Kağıttan yapılmış olan uçurtma. * Hodbin, kendini beğenen ve öven kimse. * Kamçı topacı.
BAD-PEYMA f. Başıboş, boş gezen, âvâre, serseri.
BAD-REFTAR f. Rüzgâr gibi hızlı yürüyen. Çabuk ve hızlı koşan, sür'atli.
BAD-SENE f. Kibirli, mağrur. Büyüklük taslıyan. * Kötü niyetli.
BAD-SER f. Mağrur, kibirli. * Serkeş, isyânkar, âsi. * Taassub ehli, mutaassıb.
BAD-SEYR f. Hızlı yürüyen, rüzgâr gibi koşan, ayağına çabuk.
BAD-SÜVAR f. Koşu atı, hızlı yürüyen at. * Hızlı giden atlı.
BAD-ZEHR f. Panzehir.
BAD-ZEN f. Yelpâze.
BÂF f. Dokuyan, dokuyucu mânâsına gelir ve birleşik kelimeler yapılır. Meselâ:
ZER-BÂF Sırma dokuyan.
BAĞ f. Büyük bahçe. Bostan. * Üzüm asmaları bulunan yer. * Üzüm asması.
BAGAJ Fr. Yolcu eşyası. * Yolcu eşyası koymaya mahsus yer, yolcu eşyası vagonu.
BAGAL (C.: Bigâl) Katır.
BAGAL f. Koltuk.
BAGAN f. Bahçeler. Bostanlar.
BAGAR Bir yakıcı hastalıktır ki devede vâki olur; suyu içip kanmaz ve sonunda ondan helâk olur.
BAGARE Şiddetle yağan yağmur.
BAGAT (Bağ. C.) Bağlar, üzüm bağları.
BAGAYA (Bagiyy. C.) Fahişeler.
BAGBAGA Evmek, acele.
BAG-BAN f. Bahçıvan, bağcı. Bahçe bekçisi.
BAG-BANÎ f. Bahçıvanlık, bağcılık. Bağ bekçiliği.
BAG-ÇE f. Bahçe.
BAGDA' şiddetli nefret, hiç sevmemek.
BAĞDADÎ Bağdad şehrine mensub. Bağdad ahalisinden olan. Bağdadlı. * Dar, ensiz tahta pervazlarından yapılmış ve üstü sıvanmış bölme veya tavan.
BAGEL f. Ilık su. Sıcak ve soğuk olmayan, harareti ikisinin arasındaki bir ısıda olan su.
BAGGAL (Bagl. dan) Katırcı.
BAGİ İsteyen. * Zâlim. * İsyan etmiş. Asi. Yoldan sapmış. * Fık: İmâm-ı Adile âsi olan.
BAGİLİK Serkeşlik, âsilik.
BAĞİSTAN f. Bağlık ve bahçelik yer.
BAGİYANE f. Allah'a isyan edenlere ve âsilere yakışır surette. * Zâlimlere yakışır şekilde.
BAGİYY (C.: Begâyâ) Haddini tecavüz eden. * Zina edici, zâni.
BAGİZ Adavet olunmuş, düşmanlık yapılmış.
BAGİZ (Bugz. dan) Herkese nefret eden, buğzeden. Hiç kimseyi sevmeyen. Tiksinen.
BAGL Katır, ester.
BAGLE Dişi katır.
BAGSA' Tüyü siyahlı beyazlı olan ve yer yer de benler bulunan koyun.
BAGŞE (C.: Buguş) Çisenti yağmurdan biraz fazlaca olan yağmur.
BAGT Ansızlık. Ansızdan gafil iken gelmek.
BAGTETEN Ansızın. Füc'eten. Birdenbire. Apansız.
BAG-VAN f. Bahçıvan, bağcı.
BAGY Azgınlık. Zulüm, İsyan. * İstemek, talep etmek. * Haddini tecâvüz etmek. * Yaranın şişmesi. * (Yağmur) şiddetle yağmak.
BAGZA şiddetli nefret, hiç sevmeme.
BAG-ZAR f. Bağlık yer, bağ, bostan.
BAH şehvet.
BAH' Helâk etme.
BÂHA Ev ortası.
BÂHÂ Suyun derin yeri. * Açık meydanlık. Alan. * Bir evin çevresindeki kapalı avlu veya bahçe.
BAHÂ f. Kıymet. Değer. Bedel. Pahâ.
BAHÂ Güzellik. Zariflik. * Zinet. * İzzet. * Bir şeye alışıp ünsiyet etmek.
BÂ-HABER Haberi olan, haberli. * Zeki, akıllı. * İhtiyatlı, tedbirli.
BÂ-HABERAN (Bâ-haber. C.) Haberliler, haberi olanlar. Akıllı, zeki, ihtiyatlı kimseler.
BAHA-DAR f. Pahalı değerli, kıymetli.
BAHADIR f. Kahraman. Cesur. Yiğit. Dilâver.
BAHADIRANE f. Yiğitçesine, kahramana yakışır surette.
BAHADIRÎ f. Yiğitlik, bahadırlık, kahramanlık.
BAHAİM (Bak: Bahayim)
BAHAK Göz patlama veya patlatma.
BAHAL Malını kimseye vermeyip saklamak.
BAHANDAT Gövdeli, besili kadın.
BAHANE f. Vesile. Sebeb. * Yalandan özür. * Kusur. Noksan. * Garaz.
BAHANE-CÛ f. Bahane arayan, fırsat kollayan.
BAHAR Güzellik. * Güzel. * Papatya. * Ölçek. * Put, sanem. * Atılmış pamuk. * Tarçın, karanfil ve karabiber gibi güzel kokulu ve ısıtıcı tohumlar ki, bazı yiyecek ve içeceklere de karıştırılır. * Sığır gözü. * İyi kokulu bir sarı çiçek.
BAHAR f. Kış ile yaz arasındaki mevsim. İlk bahar. Rebi'.
BAHAR-I HAYAT Hayatın baharı olan gençlik çağı.
BAHAR-I ÖMR Ömrün baharı, gençlik.
BAHAR Ağız kokusu.
BAHARAT Karanfil, tarçın, karabiber gibi sert kokulu şeyler.
BAHARET Üstünlük, seçkinlik.
BAHARET Galip olmak.
BAHARÎ İlkbahara âit. İlkbaharla ilgili.
BAHARİSTAN f. İlkbaharın hüküm sürdüğü zaman. * Yeşil ve çiçekli yer. * Molla Câmi'nin eseri.
BAHARİYYE Edb: Birini övmek için yazılan ve bahar tasviriyle başlayan kaside. * Tar : Yeniçeri ağasından itibaren padişah tarafından Yeniçeri kâtibiyle ocak ağalarına verilen baharlık.
BAHAS Deve tırnağı. * Ayak eti. * Parmak diplerinin ayak tarafındaki etleri. * Gözün üstünde veya altında beliren yumruca et.
BAHATİR (Bühter. C.) Kısa boylu kadınlar, bodur kimseler.
BAHAYİM (Behaim) (Behime. C.) Suriye'de bir sıradağ ismi. * Canavarlar. * Dört ayaklı hayvanlar.
BAHBAH Şâdlık, şenlik.
BAHBAH "İyi iyi" demek.
BAHBAHA Boğazdan boğuk ses çıkartmak.
BAHBAHA Devenin kükreyip ses çıkarması. * Çıtırdama. Mışıldama. * Deve çağırmak.
BAHDELE İşte çabukluk gösterme. * Eğilme, kırılma. (Kürek kemiği için).
BAHE f. Kaplumbağa.
BAHEK f. İşkence, eziyet.
BA-HEM f. Birlikte. Beraber. (Arabçadaki "Maa" mânasına)
BAHH Ses kesilmek, boğaz kısılmak.
BAHHA' Sesi kesilmiş olan kadın. (Müz: Ebahh)
BAHHAL (Buhl. dan) Çok bahil, çok tamahkâr, pek cimri. Çok alçak adam.
BAHHAR (Bahr. den) Gemici, denizci.
BAHHAS (Bahs. den) Çok bahseden, bahsetmeyi seven.
BAHÎ şehvete dâir. şehvetle ilgili.
BAHİCE Ses, savt, sadâ.
BAHİK Tek gözü kör olan adam.
BAHİKA Görmiyen, kör (göz).
BAHÎL Hasis. Cimri. Tamahkâr. Hayırlı işlere malını (varsa bile) harcamayan.
BAHÎLÂN f. Bahiller, cimriler, tamâhkârlar.
BAHİL Avâre, başıboş, serseri. * Yularsız deve. Deyneği olmayan çoban.
BAHİLE Arap kabilelerinden birinin ismi. * Dul kadın.
BÂHİR Yalancı. Ahmak, serseri adam. * Kırmızı kan.
BAHİR (Bak: Bahr)
BÂHİR Aşikâr. Açık. Belirli. Apaçık. * Güzel. * Meşhur, namdar. * Galip.
BAHÎRA Süryâni rahiblerindendir. Zamanın ilim ve fenlerine vâkıf ve bilhassa hey'et ve nücumda ihtisas sahibiydi. Bu sebepten rahiblerin câhilleri kendisinden hoşlanmazlardı. Hazret-i İsâ'nın ulûhiyetini ve Hz. Meryem'in ümmullah olduğunu inkâr ve ilân ettiğinden, bulunduğu manastırın reisi tarafından kovulmuş ve Şam yolu üzerinde Busra civârında bir manastır edinmişti.İbn-i Hişam'ın siretinde İbn-i İshak'tan rivâyet olunarak: "Bahîra, kilise âleminde büyükten büyüğe intikal edip gelen bir kitaba malik bulunuyordu. Resül-i Ekremin bütün ahvâl ve evsafı bu kitabda yazılıydı." deniliyor ki, bu kitab "El-Enbâ" ünvânıyla bıraktığı rivâyet olunan bir kitab olacaktır. Kitabın başlıca bahisleri, yakında Arabistanda bir Nebi-i Zişân çıkacağı, tevhid itikadına dâvet edeceği ve putlara ibâdetten nehyedeceği mevzuu etrafında toplanıyordu.(Meşhur Bahîra-yı Rahib'in meşhur kıssasıdır ki: Nübüvvetten evvel, Resül-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm, amcası Ebu Tâlib ve bir kısım Kureyşî ile beraber, Şam tarafına ticarete gidiyorlar. Bahira-yı Râhib'in Kilisesi civarına geldikleri vakit oturdular. İnsanlar ile ihtilât etmiyen münzevi Bahira-yı Râhib birden çıka geldi. Kafile içinde Muhammed-ül Emin'i (A.S.M.) gördü. Kafileye dedi: "Şu Seyyid-ül-Alemîndir ve Peygamber olacaktır." Kureyşîler dediler: "Neden biliyorsun?" Mübarek Râhib dedi ki: Siz gelirken baktım ki, havada üstünüzde bir parça bulut vardı. Siz otururken, şu Muhammed-ül-Emin (A.S.M.) tarafına bulut meyletti, gölge yaptı. Hem görüyordum ki: Taş, ağaç ona secde eder gibi bir vaziyet gördüm. Bu ise, nebilere yapılır. M.)
BÂHİRE Dikenli ağaç. * Çok koşan cins bir deve.
BÂHİRE Vapur. Gemi.
BAHİRE Kulağı kesik deve.
BÂ-HİRED f. Akıllı, zeki.
BÂHİS Anlatan. Bahseden. Araştıran. Araştırıcı. * Bir şeye dâir bilgileri içine alan. Bir mes'eleye dair beyanatı ihtiva eden.
BAHİT Baht ve ikbalden vasıftır. Tâlii yaver olan adama denir. (Kamus'tan)
BÂHİZ Güçsüz, âciz. Meşakkatli.
BÂHİZA Musibet. Belâ.
BAHKA' Gözü çıkmış.
BAHL Cimrilik.
BAHR (C.: Bihâr - Ebhâr - Ebhur - Buhur) Deniz. * Âlim. Çok bilen. * Büyük göl veya nehir. * Yarmak, yırtmak. * Çok yürüyen at. * İyi kimse. * Deve hastalığı. * Aruzda aslî bir vezinle ondan tevellüd eden vezinler mecmuası. Bunlardan Arap nazmı haricinde kullanılan bahirler şunlardır:1- Hezec (Neş'eyle şarkı söyleme):a) Mefâîlün, mefâîlün, mefâîlün, mefâîlün.b) Mefâîlün, mefâîlün, feûlün.c) Mefâîlün, feûlün, mefâîlün, feûlün.d) Mef'ûlü, mefâîlün, mef'ûlü, mefâîlün.e) Mef'ûlü, mefâîlü, mefâîlü, feûlün.g) Mef'ûlü, mefâîlü, feûlün.2- Recez (Titrek):a) Müstef'ilün, müstef'ilün, müstef'ilün, müstef'ilün. b) Müfte'ilün, müfte'ilün, müfte'ilün, müfte'ilün.c) Müfte'ilün mefâilün, müfte'ilün, mefâilün.d) Müfte'ilün, müfte'ilün, fâilün.e) Müstef'ilâtün, müstef'ilâtün.f) Mefâilün, mefâilün, mefâilün, mefâilün.3- Remel (Koşan):a) Fâilâtün, fâilâtün, fâilâtün, fâilün.b) Fâilâtün, fâilâtün, fâilün.c) Fâilâtün (feilâtün) feilâtün, feilâtün, feilün (fa'lün).d) Fâilâtün (feilâtün), feilâtün, feilün (fa'lün).4- Münserih (Akıcı):a) Müfte'ilün, fâilün, müfte'ilün, fâilün.b) Müstef'ilün, feûlün, müstef'ilün, feûlün.5- Muzari' (Benziyen):a) Mef'ûlü, fâilâtü, mefâîlü, fâilün.b) Mef'ûlü, fâilâtün, mef'ûlü, fâilâtün.6- Müctes (Kopmuş): a) Mefâilün, feilâtün, mefâilün, feilâtün.b) Mefâilün, feilâtün, mefâilün, feilün (fa'lün).7- Seri' (Çabuk):a) Müfte'ilün, müfte'ilün, fâilün.8- Hafif:a) Fâilâtün (feilâtün), mefâilün, feilün (fa'lün)9- Mütekarib (Yakın):a) Feûlün, feûlün, feûlün, feûlün.b) Feûlün, feûlün, feûlün, feûl.10 - Kâmil:a) Mütefâilün, mütefâilün, mütefâilün, mütefâilün. b) Mütefâilün, feûlün, mütefâilün, feûlün.
BAHR-İ AHDAR Hint Okyanusu.
BAHR-İ AHMER Kızıl deniz, Şap Denizi.
BAHR-İ BÎKERÂN Hudutsuz, sınırsız deniz.
BAHR-İ BÎPAYAN Çok büyük sonsuz deniz.
BAHR-İ EBYAZ "Beyaz Deniz" İskandinavya Yarımadasının doğusunda Kanin Yarımadasına kadar olan deniz.
BAHR-İ HAZER Hazer Denizi.
BAHR-İ LÛT Filistinde seviyesi denizden aşağıda olan şaplı bir göl.
BAHR-İ MUHİT-İ ATLASÎ (Bahr-ı Muhit-i Garbî) Atlas Okyanusu.
BAHR-İ MUHİT-İ HAVAÎ Yıldızların, seyyarelerin içinde dolaştığı feza. Büyük feza denizi.
BAHR-İ MUHİT-İ HİNDÎ (Bahr-i Muhit-i Şarkî) Hindistan Yarımadasının doğusunda kalan deniz.
BAHR-İ MUHİT-İ KEBİR (Bahr-i Muhit-i Mutedil) Büyük Okyanus. Pasifik Okyanusu.
BAHR-İ MUHİT-İ ŞİMALÎ İskandinavya Yarımadasının batısından İngiliz Adalarına kadar uzanan deniz.
BAHR-İ MUTAVASSIT Akdeniz.
BAHR-İ MÜNCEMİD-İ CENUBÎ Güney kutbunu çeviren deniz. Güney Buz Denizi.
BAHR-İ MÜNCEMİD-İ ŞİMALÎ Kuzey kutbunu çeviren deniz. Kuzey Buz Denizi.
BAHR-İ RECEZ (Bak: Bahr)
BAHR-İ RUM (Bahr-i Sefid) Akdeniz.
BAHR-İ SİYAH Karadeniz.
BAHR-İ SÜKÛN (Lût Denizi) Sularının kesif ve dalgasızlığından dolayı bu isim verilmiştir.
BAHR-İ UMMAN Arabistan ve İran'ın güneyinde kalan deniz.
BAHRE Arz, belde.
BAHREN Denizden. Deniz yolu ile.
BAHREYN İki deniz. (Basra Körfezi ile Hind Denizi veya Karadenizle Akdeniz. Yahut da Akdenizle Hind Denizi) * Basra Körfezi'nde bulunan bir devlettir. 1971 yılında İngilterenin körfezden çekilmesi üzerine istiklâliyetini ilân etmiştir. Bahreyn, Manama ve Muharrak Adalarından müteşekkildir. Halkı, Arap ve Acemlerdir. (Yüzolçümü 662 km2, nüfusu 1972'de 216 078) * İki büyük esas ve temel şey.
BAHRÎ Denize âit, denize mensup, denizle alâkalı.
BAHRİYE Donanma ile ilgili işler. Devletin donanma ve deniz askerleri.
BAHRİYYUN Gemiciler ve kaptanlar gibi deniz işlerini bilen kimseler.
BAHS Kazmak. * Ayırmak. * Saçmak. * Birşey hakkında etrafiyle söz söyleyip hakikatı araştırma. Konuşulan şey. * Teftiş. * Söz münazarası, muaraza, mübahese. * Bir mevzû hakkında tafsilât, açıklama. * İddialaşma.
BAHS Noksanlık. Azlık. Nâkıs. Az. * Akarsu ile sulanmayıp yağmur suyu ile mahsül alınabilen tarla.* Zulüm. İşkence. * Uzaklık. * Gümrük almak. * Göz çıkarmak.
BAHSAN f. Bozuk, soluk. * Salına salına yürüyen. * Kıyafeti bozuk, pejmürde.
BAHSERE Dağıtma. * Gizli bir şeyi aşikâr yapma, meydana çıkarma. * Kesilerek tane tane olma.
BAHSET f. Uykuda ağırlık basma. * Uyurken olan horultu.
BAHSÎ (Bahs. den) Bahisle ilgili, bahse ait.
BAHŞ f. Bağış. Verme. İhsan.
BAHŞ-I KALENDERÎ Cömertçe ihsan yapma, dağıtma.
BAHŞAYENDE f. Bağışlayıcı, afvedici.
BAHŞAYİŞ f. Bağışlayış. İhsan. İhsan etmek. Afv. Atiyye.
BAHŞENDE f. Bağışlayan, ihsan eden. Afveden.
BAHŞİŞ f. Lütfedip verilen para. Fazladan, iyilik olsun diye verilen. İhsan. Hediye, mükâfat.
BAHŞÛDE f. Bağışlanmış, verilmiş. * Afvedilmiş.
BAHT Öz. Hâlis. Saf. Sade.
BAHT f. Kader. Tâli. Uğur. Alın yazısı. Kısmet. İkbal. * Saadet. Lezzet.
BAHT-I BÎDÂD Kötü şans, insafsız tâlih.
BAHTAK f. Evvelce savaşlarda başa giyilen demirden yapılmış başlık. Miğfer.
BAHT-AVER f. Talihli, şanslı, bahtlı.
BAHTE Semiz, besili koyun. * Burulmuş üç yaşında koç.
BAHTEK f. Uykuda iken ağırlık basma. * Fena tâlih, küçük şans.
BAHTERÎ Salına salına yürüyen, yürüyüşü güzel olan adam. * Mağrur, kibirli. Kendini beğenmiş.
BAHTİYAR f. Bahtlı, talihli, mes'ud, mutlu, şanslı.(Elbette en bahtiyar odur ki: Dünya için âhireti unutmasın. Âhiretini dünyaya feda etmesin, hayat-ı ebediyesini hayat-ı dünyeviye için bozmasın, mâlâyâni şeylerle ömrünü telef etmesin. Kendini misafir telâkki edip misafirhane sahibinin emirlerine göre hareket etsin. Selâmetle kabir kapısını açıp saadet-i ebediyeye girsin. M.)(Bahtiyar odur ki: Kevser-i Kur'anîden süzülen tatlı, büyük bir havuzu kazanmak için bir buz parçası nev'indeki şahsiyetini ve enaniyetini o havuz içine atıp eritendir. L.)
BAHTİYARANE f. Bahtiyarcasına, mutlucasına, mesut olana yakışacak şekilde.
BAHTİYARÎ f. Bahtiyarlık, saadetlilik, mutluluk. * İran'da bulunan şöhretli bir kavim.
BAHUR Çok sıcak. Çok sıcaklık.
BAHÛR Sıcakta yerden yükselen buhar. * Tütsü. Yakılarak güzel kokular elde edilen ot ve sâir şey.
BAHÛRDÂN f. İçinde tütsü yakılan kap.
BAHUSUS Hususiyle. En çok. Hele.
BAHUZÛR Huzur ile. Huzuru ile.
BAHV Hurmanın yaş olanı.
BAHYE f. Dikiş, teyel.
BAHYE-ZEN f. Terzi, dikiş diken, dikişçi.
BAHZ Sıkıntılı olma, can sıkma. * Yük ağır gelip hayvanı çökertme. * Bir adamı çenesinden, sakalından tutup çekme.
BAHZEC Yaban sığırının buzağısı.
BAİD (Bu'd. dan) Uzak. Irak. * Umulmadık.
BAİD-ÜL İHTİMÂL İhtimalden uzak.
BAİKA (C.: Bevâik) Belâ, felâket, musibet.
BAİM Heykel, put, sanem. * Bön adam, câhil kimse.
BAİN Dibi geniş olan bostan kuyusu. Geniş dipli kuyu. (Bak: Bâyin)
BAİR Erkek deve.
BAİR Şaşkın, şaşırmış. Perişan durumlu.
BAİRE Sürülmemiş, ekilmemiş, sert toprak.
BAİS Fakir. * Şiddet ve zahmete uğramış kimse.
BAİS (Ba's. dan) Gönderen. Sebeb olan. İcab ettiren. * Yeniden yaratan. Ölüleri tekrar dirilten. * Peygamber gönderen (Allah C.C.)
BAİS-İ MESERRET Sevinmeye sebep olan, sevinç sebebi.
BAİS-İ SÜR'AT Hızlı gitmesine, sür'atli olmasına sebeb olan.
BAJ f. Haraç. Gümrük parası.
BAJ-BÂN f. Haraççı, gümrükçü.
BA-JURNAL Zabıt varakası ile.
BÂK f. Korku, havf, çekinme, sakınma.
BAK' Geniş olmak, büyük olmak.
BÂKA Tutam, demet, deste. * Tere ve sebzevat destesi.
BAK'Â Siyah beyaz alacalı koyun. * Belde ismi. * Ucuzluk ve biraz kıtlık olan yıl.
BAKALORYA Fr. Lise tahsilinden sonra imtihan neticesi kazanılan olgunluk. Olgunluk imtihanı ve diploması.
BAKAN (Bak: Nâzır)
BAKAR (C.: Bukur-Bikar) Öküz. Dana. Sığır.(Bakr, yarmak demek olduğundan, bu hayvan dahi toprağı sürüp yarmak için kullanılması itibariyle bu isim verilmiştir. E.T.)
BAKARA İnek. Dişi sığır.
BAKARA SÛRESİ Kur'an-ı Kerim'in 2. Sûresi olup Medine-i Münevvere'de nâzil olmuştur. (Bu sûre, Mûsâ Aleyhisselâm'ın risâleti ile o milletin seciyelerine girmiş olan bakarperestlik mefküresini kesip öldürdüğünü, bir bakarın zebhi ile anlatır ve şu cüz'i hadise ile beşerin dünyevî menfaatlarına en çok vesile olan şeylere perestiş etmesi gibi, gaflet ve dalâletin köklerini kesecek bir külli düsturu, her vakit hem herkese gayet lüzumlu bir ders-i hikmet olarak ulvi bir icaz ile beyan eder. Asrımızda hâlâ ineğe tapanların mevcudiyyeti ve bu sureye El-Bakara isminin verilmesi ne kadar mânidâr olduğunu akıl sahiplerine bildirir, ihtar eder...)
BAKAR-PEREST f. Öküzü mâbut yapan. Öküz ve emsalini put yapıp ona ibâdet eden sapkınlar. Ehl-i dalâlet.
BAKAYA Artıklar, fazlalıklar. * Ask: Son yoklamaları yapıldıktan sonra istenildiklerinde gelmeyen veya gelip de kıtalarına varmadan savuşanlar. (Bakayadan sayılmak suçtur.)
BAKBAK Çok söyleyici. Çok konuşan.
BAKBAKA Desti ve bardaktan çıkan ses.
BAKIA Dert, belâ, musibet.
BAKIL Sakalı belirmiş kişi.
BAKIR Çobanları ile beraber olan sığır sürüsü. * Geniş. * Aslan.* Göz damarı. * Hz. Hüseyn'in (R.A.) torunu İmâm-ı Bâkır'ın bir lâkabı.
BÂKİ Ebedî, dâimî. Sonu gelmez. Ölmez. * Sonsuz. * Cenab-ı Hak. * Artan. Geri kalan. * Bundan başka.(Madem beka, Bâki-i Zülcelâl'e mahsustur ve mâdem Bâki'nin esması bâkiyedir ve mâdem Bâki'nin âyineleri Bâki'nin rengini, hükmünü alır ve bir nevi bekaya mazhar olur. L.)
BÂKÎ Ağlayan.
BÂKİ' Geniş, vâsi.
BAKÎ' (C.: Buk'ân) Medine şehrinde bir makbere yeri.
BÂKİR Tâze. El sürülmemiş. Bozulmamış. * Erken.
BAKÎR Yensiz gömlek. * Sığır sürüsü. * Karnı yavrusundan dolayı yarılan deve.
BÂKİRE Kız. Kızlığı izale edilmemiş. * El sürülmemiş.
BÂKİYÂNE f. Ağlayarak.
BÂKİYÂNE f. Bâki olana yakışır surette. Ebediyyete yakışır şekilde. Sonsuzca.
BÂKİYÂT Bakiler. Devam edenler. Geri kalanlar.
BÂKİYÂT-I SÂLİHÂT İnd-i İlahîde ecr-i sâliha. Bâki olan sâlih ameller. * Elhamdülillah, Sübhanallah ve Allahuekber gibi kudsî kelâmlar.
BAKİYYE Artık. Geri kalan. Artan.
BAKİYYE-İ ÂSÂR Eserlere âit geri kalan izler. Eserlerin geri kalanı.
BAKİYYET-ÜS-SÜYÛF Kılıçtan kurtulan kimseler. * Mc: Arta kalan kişiler.
BAKKA Sivrisinek. * Tahtabiti.
BAKKAL Sebzevât satıcı.
BAKKAR Sığır çobanı, sığırtmaç.
BAKL (C.: Bükûl) Tere ve sebzevatın her birisi. * Sakal bitmek ve diş çıkmak mânâsına mastardır.
BAKLA' Bakla. * şahtere dedikleri ota " baklat-ül melik" derler. * Semizotu denilen bitki.
BAKR Açmak. * Genişletmek.
BAKTERİ Fr. Basit, çekirdeksiz, bölünerek çoğalan tek hücreli canlılara verilen addır. Çeşitli şekilleri vardır: Kürevî (coccus), çubuk şeklinde (basil), virgül şeklinde (vibriyon), burmalı (spiril).Bakteriler ya tek tek, ya da birkaçı bir arada bulunmalarına göre de ayrı adları vardır. Havanın oksijeni ile yaşayabilenleri olduğu gibi havasız yaşayanları da vardır. Faydalı enzimler çıkaranlar olduğu gibi, boya maddeleri, gaz ve toksin (zehir) çıkaranları da vardır.
BAKTERİ TEDAVİSİ Bazı hastalıkların tedavisinde ölü veya canlı bakterilerin kullanılması ile yapılan tedavi.
BAKTERİYOLOJİ yun. Bakterilerin ve umumiyetle mikropların biçimlerini, hususiyetlerini inceleyen bilim.
BAKÛRE Sığır sürüsü. * Budala. Fayda ile zararı birbirinden ayırt edemeyen.
BAKÛRE Turfanda yemiş. * Evvel yetişen.
BAKVA Bâkilik, ebedilik, sonsuzluk.
BAKY Bakmak, nazar. * Muntazır olup yol gözlemek.
BA'L (C.: Buûl) Cahiliyet devrine mahsus bir put. Güneş Tanrısı. * Karıkocadan herbiri. * Yılda bir kez yağmur yağan yüksek yer. * Hayret. * Zaaf, zayıflık.
BÂL f. Kanat. * Kol, pazu. * Kol, cenah.* Üst, yukarı. * Boybos, endam.
BÂLÂ f. Yüksek. Yukarı. Yüce. Yüksek kat.
BÂLÂ-YI BÜLEND Uzun boy.
BÂLÂ-BÜLEND f. Uzun boylu.
BÂLÂDEST f. Galip, eli üstün.
BÂLÂDESTÎ f. El üstünlüğü, galibiyet. * Zulüm.
BÂLÂHÂN f. Birşeyi ifrat derecede yüksek gösteren.
BÂLÂHÂNE f. Çatı, evin en üst tarafı. Tavan arası.
BÂLÂHÂNÎ f. Bir şeyi aşırı derecede yüksek gösterme, abartma, şişirme.
BÂLÂHİMMET f. Himmeti fazla olan kimse.
BÂLÂKAMET f. Yüksek boy. * Yüksek şeref.
BALAM Sığır.
BALANİŞİN f. Üstte, yukarıda oturan.
BALAPERVAZ Yüksekten uçan. * Kendini olduğundan yüksek makamda gösterip gururlanan.
BALAPERVAZANE Yüksekten uçar gibi. * Çok yüksek rütbelilere yakışır şekilde.
BALAPÛŞ f. Palto, pardesü, manto gibi üste giyilen eşya.
BALAREV f. Yüksekten giden.
BALAST ing. Demir yollarında traverslerin altına; şoselerde ise düzeltilmiş toprak üzerine döşenen taş parçaları.
BALATER f. Pek yüksek, daha yüksek.
BA'LE Erkeğin karısı, zevce.
BALGAM Solunum yolları tarafından salgılanan ve ağızdan dışarı atılan sümük, irin ve kan karışımı maddedir. * Eskiden bedende bulunduğu sanılan dört unsurdan biri. (Bak: Ahlât)
BALGAM-I CİSSÎ Beyaz ve yoğun balgam.
BAL-GÜŞÂ f. Kanat açan, uçan.
BALIKHANE KAPISI Topkapı Sarayı'nın Marmara kıyısındadır. Padişahlarca cezandırılan vezirler burada idam edilir, sürgün edileceklerse buradan gemilere bindirilirlerdi.
BALİ Eski, köhne.
BALİDE f. Gelişmiş, uzamış, büyümüş.
BÂLİĞ (Bâliğa) Yetişmiş. Olgun yaşına gelmiş. Aklı kemal bulmuş, erişmiş, varmış.
BÂLİĞ f. Boynuzdan yapılan kadeh.
BÂLİGA Koyun ve keçi ayağı.
BALİMEZ 16. ve 17. yy. larda Osmanlılar tarafından kara ve deniz savaşlarında kullanılan uzun menzilli top. (Bak: Balyemez)
BALİN f. Yastık. Koltuk. İskemle yerine kullanılan yuvarlak yastık.
BALİNA Denizde yaşıyan ve yaklaşık olarak 20 ilâ 35 metre kadar uzunlukta olan memeli hayvan.
BALİN-PEREST Hizmetçi, hâdim, hademe. * Tenbel, uykucu.
BALİSTİK yun. Merminin ateşlendikten sonra hedefe varıncaya kadar uğradığı te'sirleri tedkik edip inceleyen ilim dalı.
BALİŞ f. Yastık. * Altın. * Nakit.
BALİYE Zayıf ve çürümüş olan şey.
BALKAN Doğu Avrupada batıdan doğuya uzanan dağ sırası.
BALKANLAR (Balkan Yarımadası) Yugoslavya'nın büyük kısmı ile Arnavutluk, Bulgaristan, Yunanistan ve Trakya'yı içine alan yarımada.
BALKAR Kafkasya Türkleri'nin Kıpçak kolundan olan bir boy.
BALON Fr. Hava veya hafif gazlarla doldurulan küre. Bugünkü uçaklar balonculuğun geliştirilmesiyle elde edilmiştir. Zeplin adı verilen güdümlü balonlar hava ulaşımında ve savaşta kullanılmıştır.
BALOTAJ Fr. Bir seçimde herhangi bir adayın, oyların ekseriyetini alamaması hali.
BAL-ŞİKESTE f. Kanadı kırık.
BÂLÛ f. Ana baba bir olan kardeş. * Siğil, sivilce.
BÂLÛAT Su dökecek çukur. * Lağım kuyusu.
BALÛDE f. Boy atmış, büyümüş.
BALVANE f. Dağ kırlangıcı. * Darı kuşu.
BALYEMEZ Osmanlıların bir zamanlar kullandıkları uzun menzilli toplar.
BALYOZ Fr. Vaktiyle Avrupa devletlerinin büyükelçi ve büyük konsoloslarıyla, general ve amiral gibi kişilerine verilen bir ünvandır. * (Yunancadan) Kazık çakmak, büyük taşları kırmak için kullanılan uzun saplı, iri ve ağır çekiç.
BALZEN f. Kanat vuran. Uçan.
BAM Dam. * Çatı. * Kubbe. * Kemer * Sakf. * Sabah vakti. * Telli sazlarda en kalın tel.
BAM-I BÜLEND Yüksek çatı. * Gökyüzü, sema.
BAM-I ÇEŞM Gözkapağı.
BAMDAD(AN) f. Sabah, sabahleyin, seher vakti. Tan yeri.
BAMDADÎ f. Seher vakti, erken.
BAME f. Sakalı gür olan. * Sık, uzun ve kaba olan sakal.
BAM-GAH f. Seher vakti. * Seher vaktinde.
BAN Dam, çatı. * Sorgun ağacı. Bey söğüdü. * yun. Sevgilinin boyu. Farsçada kelime sonuna gelerek, Türkçedeki "ci, cu" ekleri yerini tutan mânâda kullanılır. Meselâ: Bağban: Bağcı.
BANBU (Malezya dilinden) Sıcak ve yağışlı bölgelerde yaşıyan bir bitki cinsi. Buğday ailesinden olup ikiyüzden fazla çeşiti vardır.
BANDIRA İtl. Geminin hangi devlete ait olduğnu gösteren bayrak.
BANDO Askeri mızıka takımı.
BANEVA f. Zengin, mal, mülk sahibi. * Meşhur, şöhret bulmuş, ünlü, namdar.
BANG f. Ses, sadâ, haykırma, bir ağızdan alkış.
BANG-İ NEMAZ f. Ezan.
BANİ Kurucu. Yapan. Yapıcı. Yaptırıcı. Binâ eden.
BANKA İtl. Faizle para alıp veren, kredi, iskonto, kambiyo işlerini gören ticari kuruluş.Faiz dinimizde günahtır. Bankalar dar gelirlilerin paralarını faiz karşılığı toplar, zenginlere daha yüksek faizle verir. Bunlar dar gelirlilerin tasarruf ettikleri paralarla bir iş yeri açar, bir mal üretir ve bu malın fiatına, ödedikleri faizi de ekliyerek paranın asıl sahibine satarlar. Böylece bankada faiz karşılığı para yatıran dar gelirliler, kendi paralarıyla üretilen bu malları satın almakla kendi aldıkları faizden daha fazlasını yani zenginin bankaya ödediği faizi ödemiş olurlar. Hem bankacıyı, hem banka ile iş yapan ticaret erbabını kendi paralarıyla çalışmadan zengin etmiş, fiatlarını yükseltmesine ve dar gelirlilerin zulme uğramasına âlet olmuş olurlar.İslâma uygun olan; iş ortaklığıdır. İş adamı paralarını kullandığı insanları, paraları ölçüsünde işine ortak yapmalı, kârını da zararını da buna göre bölüşmelidir. Böyle olursa hem fiatlar yükselmez, hem de bir kısım insanlar zenginleşirken, diğerleri fakirleşmez.
BANKER Fr. Çok zengin kimse. Büyük sarraf.
BANKET Bir otomobili uçtan uca kaplayan ve tek parçadan ibaret olan oturacak yer. * Karayollarında asfaltın her iki yanındaki balastlı kısım.
BANKINOT (Banknot) ing. Kâğıt para.
BANKİZ Kutub bölgelerinde deniz suyunun donmasıyla meydana gelen buzların tamamı. Bunlar ençok Kuzey Buz Denizinde görülürler.
BANLİYÖ Fr. Bir şehrin yakın çevresinde bulunan mahalle ve yerleşme yerleri.
BANT (Band) Fr. Ensiz, uzun zarf.
BÂNÛ f. Kadın, hatun, hanım. * Gelin. * Gülsuyu gibi şeylerin şişeleri.
BÂNÛ-Yİ MISIR Zeliha.
BANÛC f. Salıncak.
BANYOL Bu kelime; zindan, hapishâne mânâlarında kullanılırdı. Buraya katiller, hırsızlar ve beylik esirlerin satışa yaramıyanları konurdu.
BÂ-POSTA Posta ederek, posta ile.
BÂR f. Ek olup "saçan, yağdıran, döken, ışık veren" gibi mânâda kelimeler teşkil edilir. Meselâ: Ateşbâr : Ateş saçan. Ateş yağdıran.
BÂR f. Yük. Zahmet. Eziyet. Sıkıntı. * Def'a. Kerre. * Yemiş, meyve. * Sebeb-i masraf ve ıztırab olan şey. Kale duvarı. * İzin.
BÂR-I DİL Gönül yükü, elem, keder, gam, hüzün.
BÂR-I GİRÂN Ağır yük.
BÂR-I MİHNET Eziyet. * Elem yükü.
BÂR-I SAKİL Ağır yük.
BARAJ Fr. Bir akarsuyun akışına mâni olmak için yapılan set.
BARAKA İtl. Temelsiz küçük yapı.
BARAKLİT (Bak: Faraklit)
BÂRÂN f. Yağmur. Rahmet.
BÂRÂNÎ f. Çivit mavisi renginde, Osmanlılar zamanında Selânik'te dokunan bir cins çuha. Yeniçeri ve Acemi oğlanlarına aralık ve ocak (erbain) aylarında verilen yağmurluk bârâniden yapılırdı. Yağmurluk, yağmurdan muhafaza eden şey. * Yağmurla ilgili.
BÂRÂN-RİZ f. Yağmur saçan, yağmur döken.
BARAS Tedavi edilmesi mümkün olmayan ve vücutta beyaz lekeler meydana getiren bir hastalık.
BARBAKAN Fr. Emniyetle ateş etmek için sur duvarlarında açılan dar mazgal deliği. Kale kapılarının savunması için yapılan tahkimat.
BARBAR Lât. Eski Yunan, Roma ve daha sonra Hristiyanlara göre kendi kavimleri dışında kalan herkes. * Vahşi, ilkel.
BARBARLIK Medeniyetsizlik, vahşilik.
BARBAROS Hayreddin Paşa: (Mi: 1466-1546) Tarihin en büyük Denizcisi Hayreddin Paşa, kardeşleri ile İslâm âlemini birleştirmek, tek bir bayrak altında muhteşem imparatorluğumuzun himayesinde toplamak için çalıştı. Sonunda müstakil devleti ile, Osmanlı Devletine iltihak etti. Kaptan-ı Derya olarak Akdenizi bir göl halinde devlete kazandırdı. Preveze'de, Haçlı donanmasını perişan etti. Dinin hayırlı evlâdı Hayreddin Paşa bir korsan değil, din yolunda muharebe eden mücâhid gazi idi... Beşiktaş'taki evinde vefat etti ve oradaki türbesine defnedildi.
BAR-BER f. Hamal, yük taşıyan kimse.
BAR-BERDAR f. Sabırlı, tahammüllü. * Yük kaldıran. * Hamal.
BARBUT ALTINI Tanzimattan önce Osmanlılarda kullanılan bir çeşit altın sikke. Yüzlük Mecidiye altını kıymetinde ve ayarında, iki kırat ağırlığında idi.
BAR-DAR f. Yüklenmiş, yüklü. * Gebe olan.
BARE f. At. * Zülf. * Kal'a, kale. * Def'a, kerre.
BAREKALLAH Allah mübarek etti. Allah mübarek etsin. Hayırlı ve bereketli olsun.
BAREKTE Sen mübarek ve bereketli eyledin (meâlinde dua).
BAREM Fr. Devlet memurlarının aylıklarını tasnif ve tanzim eden, miktarlarını gösteren sistem veya cetvel.
BARENDE f. Yağdıran, yağdırıcı.
BA-RENG f. Renkli.
BARGÂH f. İzinle girilecek yer. Padişah divanhanesi. * Huzur-u Rabb-il Âlemin. Dua edilen yer.
BARGAM Levreğe benzer bir cins balık.
BARGİR Yük taşıyan. * Beygir.
BARHA f. Def'alarca, zaman zaman, sık sık, devamlı olarak.
BAR-HANE f. Yük yeri, yüklük. * Yolcu eşyası indirilecek ve saklanacak yer.
BARI (Farsça: Bârû) Etrafı surlarla çevrilmiş yer.
BARİ' Bir kalıptan döker gibi, düzgün, tertipli ve güzel yaratan. Aza ve cihâzatları birbirine mütenasip ve kâinattaki umumî nizama ve gayelere uygun ve münasebettar olarak halkeden Cenâb-ı Hak (C.C.)
BARİ f. Hususu ile. Hele. Hiç olmazsa. Bir def'a.
BARİ' Tam üstün. Mükemmel.
BARİA Yakınlarından üstün vasıflı. Emsalinden üstün. Tam ve mükemmel.
BARİD Soğuk, bürudetli. * Mc: Hoş olmayan.
BARİDANE f. Soğukça.
BARİH (C.: Bevârih) Samyeli adı verilen sıcak ve şiddetli bir çeşit rüzgâr.
BARİHA Dünkü gece, evvelki günün gecesi. * Dünkü gün, dün.
BARİK Şimşek. Işık. Şimşekli bulut. Yıldırım parıltısı.
BARÎK f. İnce. Nârin. Dakik.
BÂRİKA (C: Berâik) Üzerine biraz yağ dökülmüş olan süt. * (C.: Bevârık) Parıltı. Parıldayan.
BÂRİKA-İ HAKİKAT Hakikatın parıltısı ve parlaklığı. Hakikat nuru.
BÂRİKA-ÂSÂ şimşek gibi.
BARİKAT Fr. Bir yolu kapamak üzere, ele geçirilen her türlü eşyadan faydalanılarak meydana getirilen engel.
BARİK-BÎN f. İnce gören, dikkatle inceleyen, bir şeyi iyice gözden geçiren.
BARİK-NÜMA f. Işıklı. Parlak.
BARİMETRE Fr. Gürültünün şiddetini ölçmeğe yarıyan âlet.
BARİMETRİ Fr. Beden ölçümü yardımıyla hayvanların ağırlığını tayin etme.
BÂRİŞ f. Yağmur. * Sağnak.
BARİYA (C.: Bevâri) Hasır.
BARİYY (C.: Bevâri) Kaba hasır.
BARİZ Doğan. Zâhir ve âşikar. Meydanda olan. Belli. Açıkça.
BAR-KEŞ f. Hamal, yük taşıyan. * Mütehammil, tahammül eden, sabırlı.
BAR-MEND f. Yemiş veren, yemişli ağaç.
BAR-NAME f. Eşya, yük pusulası.
BAROGRAF yun. Hava basıncını ölçen bir alet. (Bu alet vasıtasıyla bir yerin yüksekliği de ölçülür.)
BAROK Klâsik Rönesans devrinden sonra başlayan bir mimari ve süsleme tarzı.
BAROMETRE Fr. Hava basıncını gösterir âlet.
BAROSKOP Fr. Cisimler üzerine havanın yaptığı basıncı gösteren âlet.
BAROTAKSİ Fr. Bazı tek hücreli canlıların basınca göre hareketleri.
BAROTERAPİ Fr. Bazı hastalıkların basınçlı hava ile tedavisi.
BARR (C.: Berere) İyilik ve ihsan edici, muhsin.
BAR-SENC f. Yük tartan, dirhem.
BÂRÛ f. Kale duvarı, tabyanın gezinti yeri, hisar burnu, sur. * Sığınak, siper.
BARUT yun. Güherçile ile kükürt ve kömürden mürekkeb, alev alıcı bir maddedir ki, toz halinde olup, umumiyetle ateşli silahlarda ve taş kırmak gibi işlerde kullanılır. * Mc: Çabuk kızan, şiddet ve hiddete kapılan.
BAR-VER f. Yemiş veren, meyvedar, verimli, meyve verici. * Mc: Faydalı, faydayı mucib, iyi netice veren. Yararlı.
BARYUM yun. Kim: "Ba" sembolü ile gösterilen bir element.
BAS' Cem' etmek, toplamak.
BA'S Gönderme, gönderilme. * Cenab-ı Hakk'ın peygamber göndermesi. * Diriliş. Yeniden diriltme. İhyâ. * Uykudan uyandırma.
BA'S-UL EMVAT Ölmüşlerin dirilmesi.
BA'S-İ ENBİYA f. Peygamberlerin gönderilmesi.
BA-SAFA Safalı. Safa ile.
BASAİR (Basiret. C.) Basiretler. İbretli görüşler. Deliller. İbretler. Hüccet ve bürhanlar. Gözler. * Kalb duyguları.
BASAL Bot: Soğan ve benzeri gibi kökler.
BASAL-İ HARİF Acı soğan.
BASALA Tıb: Vücudun her hangi bir yerinde yaradılıştan olan kabartı.
BA-SAMAN f. Varlıklı, zengin. * Düzenli, tertipli, düzgün.
BASAR (C.: Ebsâr) Görme duygusu. * Kalble hissetme. Kalb gözü. * Gözün görmesi. * İdrak. Fikir. * İlm-i Kelâm'da: Kendi şânına lâyık bir vecih ile Cenab-ı Hakk'ın "görme sıfatı"dır. Kâinatta hiçbir şey O'nun görmesinden hâriçte kalamaz.
BASARET (Bak: Besaret)
BASARIK Çulha tezgâhının ayaklığı. * Piyano ayaklığı gibi çifte ayaklık.
BASARÎ (Basar. dan) Görüşle ilgili olan, görmeye ait.
BA-SAVAB Doğruca, doğrulukla.
BASBASA Dalkavukların nefret edilecek hâlleri, tabasbusları, yaltaklanması. * Köpeğin, kuyruğunu sallayarak sokulması.
BA'SERET Dikkatle teftiş etme. * Keşif ve istihrac etme. * Perâkende edip dağıtma. * İnkılâb. Karıştırma. Bulandırma. * Meydana çıkma. * Kirli leke.
BASIK Yükselmiş. Uzamış. Çıkmış.
BASIK Eli açık. Cömert. Dolup taşan.
BASIKA Beyaz ve sâfi bulut. * Âfet, dâhiye. * Makbul bir cins sarı hurma.
BASIM (Uydurma bir kelimedir) Matbaacılık. Tab'etme sanatı.
BASIN Uydurma bir kelime olup "matbuat" yerine kullanılır. Gazete, mecmua gibi belli zamanlarda çıkan matbuatın hepsi.
BASINÇ (Bak: Tazyik)
BÂSIR Gören. Dikkatli ve göz kuvveti ile gören.
BÂSIT Açan. Yayan. Serici. * Ferahlık veren. * Dilediği kulunun rızkını genişlendiren Allah (C. C.). * Mücerred olup, mürekkep ve müellef olmayan. * Tıb: Bir uzvu uzatıp açan adele.
BÂSIT-ÜR-RIZK Allah.
BASİ' (C.: Busu') Ter.
BASİA Çok kırmızı dudak.
BASİK Gövde damarı. (Dirsek içinde bulunan üç damarın aşağısında olandır.)
BASİKA Su ile tamamen dolu olan kuyu.
BASİL Kahraman, cesur, yiğit kimse. * Fena, sert, kırıcı, kötü söz. * Haram olan şey. * Güzel olmayan, çirkin kimse.
BASİL Fr. İnce, uzun bir bakteri çeşidi.
BASİLE Bir nevi soğan. Bir soğan çeşidi.
BASİM (Besm. den) Güleryüzlü, şen kimse.
BASİNE Ekincilerin sabanı. * Sanat ehlinin âletleri. * Kaba çuval.
BASİR Basiret sâhibi ve anlayışlı olan. Hakikatları anlayan. En iyi ve en çok anlayışlı. Kalb gözü ile gören. * İt, köpek, kelp.
BASİR Kararmış. * Ekşi yüzlü ve katı yürekli kimse.
BASİRANE f. Görerek. Bilerek. Basiret sahibine yakışır halde.
BASİRET Hakikatı kalbiyle hissedip anlama. Kalbde eşyanın hakikatlarını bilen kuvve-i kudsiyye. Ferâset. İm'ân-ı dikkat. * İbret alınacak hidâyet sebepleri. Beyyine. Hüccet. * Bir evin iki tarafının arası. * Yer üstündeki kan. (Bak: Süveydâ-i kalb)
BASİRET-İ KALB Gönül uyanıklığı. Kalb basireti.
BASİRET-KÂR f. Basiretli, ferâsetli, önceden gören.
BASİRET-KÂRÎ Basiretlilik, önceden görmeklik.
BASİT Kıymetsiz. * Geniş * Yaygın olan. * Mücerred ve münferid olup, mürekkeb ve müellef olmayan. * Neş'eli. Güleryüzlü. Düz, arızasız, engelsiz. * Edb: Aruz vezinlerinden biri.
BASİT KESİR Sûreti (payı), mahrecinden (paydasından) küçük kesir. 2/5 gibi.
BASİTA Uzak yer.
BASİTE Yükseklik ölçen yayvan güneş saati. * Döşeme minder. * Düz yer.
BASKI t. Basıp sıkacak, tazyik edecek şey. Sıkı tazyik. * Basan, ağırlık veren şey. * Kalıp, damga. * Bir eserin yeni basılışlarının her seferi. * Bir basmanın bir def'ada basılan miktarının tamamı. Meselâ: Bu lügatın baskısı 25.000 dir.
BASKIN t. Ağır, sakil. * Basıp geçen, galip, üstün. * Ansızın, birdenbire hücum.
BASKÜL Fr. Büyük ağırlıkları, küçük bir ağırlık yardımıyla tartmayı sağlamak üzere birkaç kaldıracın uygun bir tarzda birleştirilmesiyle meydana getirilmiş âlet.
BASRA Yumuşak küfki taşı. (Bu sebepten Basra şehri, "Basra" diye isimlendirilmiştir.)
BASRİYYUN Milâdi 8. yy. da Basra'da yaşamış lisaniyat âlimlerinden bir grup.
BAST Genişlemek, açmak, yaymak. * Bir şeye el uzatmak. * Sevindirmek. * Bir mecliste haya sebebiyle olan sıkılmanın gitmesiyle açılmak. * Özür kabul etmek. * Kaplamak. * Tas: Allahın cemâl tecellisiyle kalbin sükûn ve huzur içinde ferahlaması. (Mukabili: "Kabz"dır.)(... Teellümât-ı ruhaniye ise; sabra, mücahedeye alıştırmak için Rabbani bir kamçıdır. Çünki emn ve ye'sin vartasına düşmemek hikmetiyle havf ve reca müvazenesinde sabır ve şükürde bulunmak için kabz-bast haletleri, Celâl ve Cemâl tecellisinden intibah ehline gelmesi, ehl-i hakikatça medar-ı terakki bir düstur-u meşhurdur. K.L.)
BAST-I DÂVÂ Dâvâ açma.
BAST-I MAKAL Söz açma.
BAST-I MUKADDEMAT Asıl maksada girmeden önce bir şeyler söyleme.
BAST-I ÖZÜR ETMEK Bir hata işleyerek başkalarına da nümune olmak, aynı hatayı işlemelerine zemin hazırlamak.
BAST-I YED Elini bir şeye uzatmak. * Mc: Tasallut ve istilâ manasındadır.
BAST-I ZAMAN Az zamanda çok uzun bir zaman yaşamış olmak.(Bu hakikata işareten Leyle-i Kadir gibi bir tek gece seksen küsur seneden ibaret olan bin ay hükmünde olduğunu nass-ı Kur'ân gösteriyor. Hem bu hakikata işaret eden ehl-i velâyet ve hakikat beyninde bir düstur-u muhakkak olan "bast-ı zaman" sırrı ile çok seneler hükmünde olan birkaç dakikalık zaman-ı mirac, bu hakikatın vücudunu isbat eder ve bilfiil vukuunu gösteriyor. Mirâcın birkaç saat müddeti, binler seneler hükmünde vüs'atı ve ihâtası ve uzunluğu vardır. Çünkü o mirac yolu ile, beka âlemine girdi, beka âleminin birkaç dakikası, şu dünyanın binler senesini tazammun etmiştir. Hem şu hakikata bina edilen beyn-el evliyâ kesretle vuku bulmuş olan bast-ı zaman hâdiseleridir. Bâzı evliya bir dakikada bir günlük işi görmüş. Bâzıları bir saatte bir sene vazifesini yapmış. Bazıları bir dakikada bir hatme-i Kur'âniyeyi okumuş olduklarını rivâyet edip ihbar ediyorlar. Böyle ehl-i hak ve sıdk, bilerek kizbe elbette tenezzül etmezler. Hem o derece hadsiz ve kesretli bir tevatürle bast-ı zaman hakikatını aynen müşâhede ettikleri medar-ı şüphe olamaz. Şu bast-ı zaman herkesçe musaddak bir nevi rüyada görünüyor. Bazan bir dakikada insanın gördüğü rüyayı, geçirdiği ahvali, konuştuğu sözleri, gördüğü lezzetleri veya çektiği elemleri görmek için yakaza âleminde bir gün, belki günler lâzımdır. L.)
BASTÂN f. Tarih. * Mazi, geçmiş zaman. * Eski.
BASTÂN-ŞİNÂS f. Geçmiş zaman, tarih.
BAST FÎ MAKAM-İL-KALB Nefis makamında ricâ mesabesindedir. Lütuf ve rahmeti, kurb ve ünsü kabule işarettir.
BA'S-Ü BA'D-EL MEVT Öldükten sonra tekrar dirilmek, diriltmek. (Bak: Ahiret)
BÂSÛR (C.: Bevâsir) Tıb: Mayasıl. Kalın bağırsakta ve makadın etrafındaki siyah kan damarlarının şişmesi ve bazen iltihablanması sebebiyle, makadın içinde ve dışında meydana gelen memeler yüzünden makaddan kan ve cerahat gelmesi hastalığı.
BAŞ t. Reis, birinci, evvel. Başlıca, en mühim.
BAŞALTI t. Gemilerin baş tarafında tayfa ve er koğuşları. * Yağlı güreşlerde baş'ın altındaki derece.
BAŞAM f. Perde, örtü.
BAŞAME f. Kadınların örtündükleri yaşmak. Tülbent, başörtüsü.
BAŞBUĞ t. Osmanlı devrinde başıbozuk veya akıncı kuvvetlerinin kumandanı. * Lider.
BAŞE f. Atmaca kuşu.
BÂŞE-İ FELEK Nesr-i Tâir ve Vâki adı verilen iki yıldız.
BAŞED f. Olur, ola...
BAŞENG f. Tohumluk olmak için saklanan sarı, iri hıyar, salatalık. * Asma üzerindeki üzüm salkımı.
BAŞGÛN f. Uğursuz. * Ters, başaşağı.
BAŞIBOZUK t. Bir harp çıktığında orduya süvari veya piyade olarak katılan gönüllü asker. Başıbozuk tâbiri, gelişigüzel ve intizamsız idare tarzına da alem olmuştur. Bir zamanlar bu tâbir, asker olmayan siviller için de kullanılmıştır.
BAŞİK (C.: Bevâşık) Atmaca denilen kuş.
BAŞİR Müjdeci, müjde veren. * Mutlu, mesut.
BAŞKENT t. Başşehir. Bir devletin idare merkezi olan şehir. Devlet merkezi. Payitaht.
BAŞKIRDİSTAN Rusya'da halkı Türk olan bir bölge.
BAŞMAK Eskiden kullanılan bir çeşit ayakkabı.
BAŞTİNA Osmanlı İmparatorluğu zamanında Balkanların bazı yerlerinde devlet arazisinden tapu ve miras suretiyle geçen tarla.
BÂŞÛRE (C.: Bevâşir) Yeni yetişmiş, turfanda olan nesne.
BATAET Tenbellik, yavaşlık. Ağırlık.
BATALESE Ptolemeos soyundan gelen hükümdarlar.
BATALET Avarelik. İşsizlik. * Boş şeyler söylemek. * Bahadırlık. Cesurluk. Cesâret.
BATANET Oburluk, çok yiyicilik. * Şişmanlık.
BATAR Çok kibirlenme, gururlanma. * Haksızlık etme. Başkasının hakkını çiğneme. * Çok sevinme.
BATARİKA (Batrik. C.) Patrikler.
BATARYA İtl. Elektrik elde etmek için hazırlanmış şişeler takımı. * Ask: Bir subayın emrine verilen belli sayıdaki ağır silâhlarla bunların hizmetinde bulunan insan, hayvan ve malzemenin hepsine birden verilen isim.
BATERE f. Tef.
BATH (C.: Bitah) İçinde kum ve çakıl taşları olan geniş su akıntısı.* Yüz üzeri düşme. * Serilip yatan adamın boyu. * Bırakma.
BATHA Çakıllı, taşlı büyük dere. * Dağ arasındaki dere. * Mekke-i Mükerreme'nin eski bir ismi. * Kamışlık ve sazlık yer.
BATIL Hakikatsız, hurafe. Hak ve doğru olmayan, yalan. Şartlarını yapmamakla kabul olmayan ibadet ve muâmele. Meselâ: Bir özür bulunmaksızın taharetsiz kılınan namaz gibi. (Bak: Fasid)(Bir bayram akşamı, gökte ay ve hilâli arıyanlar içinde, ihtiyar bir zat da bulunur. Bu zat, gökteki hilâli görmek için bütün kasıd ve dikkatiyle nazarını göğe tevcih edip, hilâli araştırmakla meşgul iken, gözünün kirpiklerinden uzanan ve gözünün hadakası üzerine eğilen beyaz bir kıl, nasılsa gözüne ilişir. O zat, derhâl : "Hilâli gördüm."der, "İşte bu gördüğüm aydır." diye hükmeder.İşte sathî ve dikkatsiz nazarlar bu gibi hatalara düştükleri gibi, yüksek bir cevhere ve mükerrem bir mahiyete mâlik olan insan, kasdı ve dikkati ile daima hak ve hakikatı ararken, bazan sathî ve dikkatsiz bir nazarla bâtıla bakar. O bâtıl da; ihtiyarsız, talebsiz, davetsiz fikrine gelir. Fikri de, çâr nâçâr alır saklar; yavaş yavaş kabul ve tasdikine mazhar olur. Fakat onun o bâtılı kabul ve tasdiki, bütün hikmetlerin mercii olan nizam-ı âlemden gaflet etmesinden ve madde ile hareketinin ezeliyete zıd olduğuna körlük gösterdiğinden ileri gelmiştir ki, şu garip nakışları ve acib san'at eserlerini esbab-ı câmideye isnad etmek mecburiyetiyle o dalâletlere düşmüşlerdir. İ.İ.)
BÂTIN İç, dâhilî. Gizli. İçyüz. Sır, esrar. Künh ve zâtı itibarı ile gizli. (Zıddı: Zâhir'dir) (Bak: Batn)
BÂTIN-I KALB Kalbin içi. Kalbdeki hisler.(Dünyayı ve ondaki mahlûkatı mâna-yı harfiyle sev. Mâna-yı ismiyle sevme. "Ne kadar güzel yapılmış" de. "Ne kadar güzeldir" deme. Ve kalbin bâtınına, başka muhabbetlerin girmesine meydan verme. Çünki: Bâtın-ı kalb, âyine-i Samed'dir ve O'na mahsustur. S.)
BÂTIN-I UMÛR İşlerin, hâdiselerin ve eşyanın içyüzü ve mahiyeti. Yani: Beş duygu ile bilinemiyen melekûtiyet ve kanuniyet cihetleri.
BÂTINEN İçinden olarak. Dâhilen, içyüzünde.
BATINÎ İçe ait olan. Dış görünüşe ve zâhire dâir olmayan. Bâtına mensub ve müteallik. Dâhili ve manevi meselelere âit. * Tas: Bâtiniyyeden olan.
BATINİYYE Kur'an-ı Kerim'deki âyetlerin ve hadis-i şeriflerin zâhir ve âşikâr mânalarından ayrılarak, usûlsüz ve yanlış te'viller ile âyet ve hadislerin gizli ve sırlı mânalarını bulmak iddiasında olan sapık bir tarikat ve buna bağlı olanlar.Esasen âyet ve hadislerin ince, derin ve küllî mânalarını tefsir ve te'vil ile keşfedip bulmak vardır. Fakat zâhir mânaları ve bunlardan çıkan kat'i hükümleri esas almak ve bunlara aykırı olmamak ve şeriattaki ve tefsir ilmindeki usûle uygun olmak gibi şartlara riâyet etmekle makbul olur.O.T.D. Sözlüğünde bu hususta şu malûmat verilmiştir: Bâtınîlere, muhtelif vesileler ile verilmiş olan isimler şunlardır : 1- Karamıta, 2- Saibiye, 3- İsmailiye, 4- Mübarekiye, 5- Bâbekiye.Bunlardan başka Bâtınîlere; hakikatın, yalnız Mâsum İmamın talimi ile öğrenilebileceği iddialarından dolayı Talimiye; dini mahremata riayet etmedikleri için İbahiye vs. isimleri de verilmiştir. Tohumu İbni Sebe tarafından atılmış olup Abbasilerden Mutasım zamanında yaşıyan Ehvaz'lı Meymun tarafından filizlendirilen Bâtıniye mezhebine en evvel, takiyyeyi terk ile alenen davet eden Muhammed Ali Berkaî'dir. (Hicri : 255)
BATÎ Ağır hareketli. Ağır. Yavaştan.
BATÎ-ÜL HAREKE Davranış ve hareketi ağır.
BATÎ-ÜL HAZM Sindirimi güç, hazmi zor.
BATİH Zengin. Gani. Mâldâr. * Geniş yer.
BATİHA (C.: Batâyih) Kamışlı ve sazlı dere.
BATİK Keskin.
BATİN Uzak yer. * Şişman.
BATİR Hayvanları nallayan kimse.
BATİR f. Turna kuşu.
BATİR(E) (C.: Bevâtir) Keskin kılıç.
BATİŞ (Batş. dan) Sertlikle, şiddetle hareket eden. Güçlü.
BATİYE Büyük çanak.
BATMAN Eski ağırlık ölçülerinden olup, iki okkadan sekiz okkaya kadar yeryer değişir. Ekseriya altı okkadır. Bu, hâlen kullanılan sekiz kilo kadardır.
BATN İç, karın, insanın içi. Mide. * Soy, nesil. * Birbirlerine hısımlığı pek yakın olmayan küçük kabile.
BATNEN BA'DE BATNİN Nesilden nesile, soydan soya.
BATŞ Şiddetle tutup kapma. Kuvvet. Şiddet. * Hastalık geçtikten sonraki zayıflık.
BATT Kaz. * Kaz şeklinde yapılmış olan sürahi, su kabı.
BATTAL Boş. Hükümsüz. * İşsiz. * Metrûk. Kullanılmaz. olan. * Bâtıl. Mensuh ve mefsuh. * Faydasız. * Pek büyük. Hantal.
BATTALİYE (Battal. dan) Eskiden, işi bitmiş olan resmi kağıtların konduğu torbaya denirdi.
BAÛDA (Baûza) Sivrisinek. Sinek.
BA-VEHİM Vehim ile, şüphe ile.
BA-VEKAR Ciddi, vakarlı, ağırbaşlı.
BAVER f. Sağlam. Pek doğru. * Tasdik, inanma. Razı olma.
BÂ-VÜCUD Kİ f. Bununla beraber, böyle iken.
BAY f. Bey. Mir. Emir. Zengin.
BAYESTE f. Lüzumlu, gerekli, zaruri.
BAYEZİD-İ BİSTAMÎ (Hi: 188-261) Ehl-i Sünnet ve Cemâatın büyük âlimlerinden ve büyük evliyadandır. İran'ın Bistam şehrinde doğmuştur. Künyesi, Ebu Yezid Tayfur bin İsa El-Bistamî'dir. Cafer-i Sâdık Radıyallahü Anhu'dan kırk sene sonra dünyaya gelmiş ve ondan üveysî olarak feyz almıştır. Mücerret bir hayat geçirmiştir. (K.Sırruhu)
BAYGAN f. Muhafız, koruyucu, bekçi.
BAYINDIR Mamur, şenlikli. * Bir Oğuz oymağının ve Akkoyunlu hanedânının ismi.
BAYIR Az inişli yer. Fazla yokuş olmayan yer.
BAYIZ (Beyzâ. dan) Yumurtlayıcı, yumurtlayan.
BAYİ' Satıcı. Mal satan.
BAYİCE (C.: Bevâyic) Belâ, mihnet, zahmet, âfet, dâhiye.
BÂYİİYYE Eskiden pazar kurulan yerlere gönderilen mevad ve eşyadan gümrük ihtisab vergisinin haricinde alınan ikinci vergi.
BÂYİKA (C.: Bevâyık) Belâ ve şer olan şey, dâhiye.
BAYİN (Beyn. den) Aralayıcı. Ayıran. Ayırıcı.
BAYİR Sürülmemiş, açılmamış, sert, ham toprak.
BÂYİSTE f. Zaruri, lâzım, gerekli.
BAYKAL Asya Türk ülkelerinde bulunan yaban kısrağı.
BAYKAR Çulha, bez ve kumaş dokuyan.
BAYKARA Helâk olma, mahvolma. * Böbürlene böbürlene sallanarak yürüme. * Malı çok olma. * Yırtıcı bir kuş.
BAYRAK Devletin belirli alâmetlerini hâvi ve belirli renklerde kare veya dikdörtgen şeklinde yapılmış olan bez. Sancak, alem.
BAYRAKDAR f. Alemdar, bayrak taşıyan asker. * Bir kabile veya cemaatın başı, reisi.
BAYRAM Bir dinde mübarek addolunan gün.
BAYRAMİYYE Hacı Bayram-ı Veli tarafından 14. yüzyılın sonlarında Ankara'da kurulan bir tarikattır.
BAYSUNGUR Şahin cinsinden olan yırtıcı bir kuş.
BAYTAR Hayvan tedavicisi, veteriner.
BAYTARA Hayvan hekimliği, baytarlık.
BAY U GEDA Zengin ve fakir.
BAYZAR Sövme, sövüp sayma. * Rahmin başlangıcındaki et parçası.
BÂZ f. Doğan. Yırtıcı kuş. Av kuşu. * Açık. * Ayırma. Temyiz etme. * İniş.
BÂZ-UL EŞHEB Akdoğan. * Abdulkadir-i Geylâni Hazretlerinin bir nâmı.
BAZ f. Yeniden, tekrar oynatan, oynayan, geri ve arka tarafa doğru... gibi manalara gelir. Kelimenin sonuna veya baş tarafına getirilerek kullanılan bir "ek" dir. Meselâ: Ateşbâz : Ateşle oynayan.
BA'Z Bir şeyin bir kısmı. Bir parça. Bâzısı. Biraz.
BAZAK Üzüm sıkıntısı. (Kaynatıp koyarlar ve köpüklenir.)
BAZAR f. Alış-veriş. Ahz ü itâ. * Alış-veriş yeri. Pazar. Üstü açık yer ki, hergün veya belirli günlerde herkes satacağını oraya çıkarıp pazarlıkla veya açık artırmayla satar. * Fiat kararlaştırılıp alış-verişte uyuşmak için yapılan konuşma veya çekişme, pazarlık.
BÂZ-BAN f. Kuşçu. Doğancı.
BÂZ-DÂR f. Kuşçu, avcı, doğancı.
BÂZEK f. Küçük doğan (kuş).
BAZENDE f. Oynıyan, oynayıcı.
BAZENDE-ZEBAN f. Boş boğaz, geveze, çok konuşan.
BÂZERGÂN f. Tüccar, alış veriş eden esnaf. * Bezirgan.* Ağa makamındaki yahudilere verilen isim.
BÂZERGANÎ f. Tüccarlık, tâcirlik.
BAZ-GEŞT f. Geri dönme. * Pişmanlık, pişman olma, nedamet. * Gerileme. Çöküş.
BAZGÛN(E) f. Uğursuz. * Ters, başaşağı.
BAZ-GÜŞA f. İnsandaki ayırdetme kuvveti.
BAZIA Tıb: Derisi kopmak üzere olan yara.
BAZIK Zeki. Anlayışlı. * Üzümün sıkılmış suyu.
BÂZİ f. Oyun. Eğlence.
BÂZİ Beğenmeyen, ehemmiyet vermeyen. * Küfürbaz.
BÂZİÇE f. Oyuncak, eğlence. Mel'abe.
BÂZİG Ortak, şerik.
BAZİGÂH f. Eğlence yeri, oyun yeri.
BAZİGEDE f. Oyun yeri, eğlence yeri.
BAZİGER f. Oynayan, rakseden, köçek.
BAZİGÛŞ f. Lâtifeci, şakacı, şen kimse.
BAZİH Büyük. Âli. Yüce.
BAZİHANE f. Oyun yeri, eğlence yeri.
BAZİL (C.: Büzül-Bevâzil) Sekiz dokuz yaşında olan deve. * Devenin, önce biten dişi. * Şey. * Kan akan baş yarığına "şecce-i bâzile" denir.
BAZİL (Bezil. den) Bol bol veren, dağıtan. Cömert.
BAZİLE Tıb: Göğüs veya karnın içinde husule gelen gaz veya su şişlerinin mahfazasını delmeye mahsus ve boru içinde mahfuz bir mil.
BAZİR Ekici, eken.* Dedikodu yapan, laf taşıyan. Geveze.
BAZİRGÂN Eskiden Musevi tüccarlar hakkında kullanılan bir tabirdi.
BA'ZİYET Bazılarına âit oluş. Herkese âit olmama. Herkesle alâkalı olmama. Bir şeyin bir kısmı ve bir miktarı.
BAZMANDE f. Kafasız, ahmak, kabiliyetsiz. * Durmuş, geri kalmış.
BAZOKA (Bazuka) Tanklara karşı kullanılan bir çeşit silâhtır. Soba borusuna benzer, omuza konarak nişan alınıp ateşlenir.
BAZPES f. Tekrar, yeniden. * Geri.
BÂZU f. Kolun omuz ile dirsek arasında kalan kısmı, pazu. Adud. * Mc: Güç, kuvvet ve istidat.
BÂZUBEND f. Pazvand. Kola bağlanan duâlı kağıt.
BÂZUDİRÂZ f. Kolu uzun olan. * Nüfuzlu, sözü geçer. * Müdahaleci. * Zâlim, zulmeden.
BE f. Kelime başına getirilerek, Türkçedeki: "de, da, den, dan, ile, için" mânalarında kullanılır.
BE-CÂ f. Yerinde. Yerine. Uygun. Münâsib.
BE-ZİYARET (Berâ-yı ziyâret) Ziyaret için. Ziyaret maksadı ile.
BEBAN Tarz, yol, üslup, metod.
BEBGA Papağan.
BEBR f. Kaplana benzer, ondan daha büyükçe ve pek yırtıcı bir canavar ki, Hindistanda ve Afrikada bulunur. Saldırdığı zaman derisindeki tüyleri kabarıp korkunç bir manzara arzeder. Arslanı bile korkutur bir hayvandır.
BECA' Geniş, bol.
BECÂ f. Yerinde, münasip, lâyık, uygun, şâyeste.
BECÂ NÂ-BECÂ f. Yerli yersiz.
BECAYİŞ f. Değişme. Trampa. Birini verip ötekini alma.
BECAYİŞ-İ MEKÂNÎ f. Yer değiştirme. Mekân değişikliği.
BECBAC Semiz, besili. * Zayıf kimse.
BECBECE Çocuk avutmak için yapılan tuhaf hareketler, gürültü.
BECC Yarmak. * Vurmak.
BECE Çıban, arpacık, sivilce.
BECEL Şaşma, tuhafına gitme. * Yalan, iftira.
BECER Göbeğin çıkıp şişmesi. * Suyu içip kanmayan koyun.
BECİDD f. Ciddi, gerçek, hakikat. * Cidden, gerçekten.
BECİL Büyük, itibarlı, muhterem, hatırı sayılan kimse. * Şişman.
BECİR Birçok.
BECRA' Yüksek yer, yüksek tepe. * Göbeği çıkmış kadın.
BECREC Sığır buzağısı.
BECREM (C.: Becârim) Belâ ve zahmet, dâhiye.
BEÇE (C.: Beçegân) f. İnsan veya hayvan yavrusu.
BEÇE-İ HUNİN Kanlı yavru. * Mc: Acı gözyaşları.
BEÇE-İ TAVUS-U ULVÎ Gökteki tavusun yavrusu. * Kamer, ay. * Güneş, şems. * Ateş, nar.* Gündüz.* Yâkut.
BEÇE-DAR f. Yavrusu olan, çocuğu olan. * Gebe, hâmile.
BEÇE-GÂN (Beçe. C.) f. Çocuklar, yavrular.
BEÇEK f. Bir nevi kesici alet. * Küçük silah.
BED' (C.: Ebdâ-Büdü') İslâm içinde kazılan kuyu. * Evvel, ibtidâ, başlangıç. * Hisse, nasip. * Başlama, başlayış, ilk.
BED f. Fenâ. Kötü. Çirkin. Yaramaz. şer. şeni'.
BEDA' Fikir, rey. * Çöle çıkmak.
BEDA (Bedâat) Hayret verici, yenilik ve iyiliklerde üstünlük. Acib ve garib olma. Yeni zuhur etme.
BEDÂD Gözükme, zahir olmak. * Sayış, sayma. * Fırka. * Savaşacak akran. * Nasib, hisse, pay.
BEDÂDÂN Eyerin iki yanı.
BED-AGAZ f. Başlangıcı fena, kötü. Kötü bir şekilde başlanmış.
BEDAH (C.: Büduh) Geniş yer.
BEDAHAT (Bedihî. C.) Delil ve isbata ihtiyacı olmayan şekilde âşikâr olan şeyler.
BED-AHD f. Ahdinde, sözünde durmayan, vefasız.
BEDAHET Açıklık. Zâhir delil. Belli, açık, aşikâr. * Birdenbire, hazırlıksız söz söyleme. * Atın yürümesi. * Her şeyin evveli, öncesi.
BEDAHETEN Birdenbire, aniden, ansızın. Düşünmeksizin. Açık ve zâhir olarak.
BED-AHLAK f. Ahlâkı ve huyu kötü olan kimse.
BED-ÂHÛ f. Karakteri bozuk, huyu kötü.
BEDAL Değişme, değiştirme, mübadele. Trampa.
BED-AMEL f. Hareketi ve işi fenâ olan.
BED-ÂMUZ f. Kötülük, fenalık öğrenmiş. * Fenalık, kötülük öğreten.
BEDAN (Bed. C.) Kötüler, fenalar. Yaramazlar. * Çirkinler.
BEDANET Yağlı, besili olma. Semizlik.
BEDARF Muayyen bir gayenin gerçekleşmesi için zaruri olan veyâ zaruri görülen muayyen kalitede bir mal veya meta miktarıdır.
BED-ASL f. Aslı kötü, soyu fena.
BEDAVA f. Parasız, meccanen, karşılıksız. * Mc: Çok ucuz. (Meselâ: Bunu bu fiata bedava almışsın, cümlesinde olduğu gibi.)
BEDAVE(T) Çölde oturmak, Bedevilik. (Bak: Bedeviyet)
BEDAYİ' (Bedi'-Bedia. C.) Yeni ihdâs olunmuş, görülmedik şeyler. Bedi'alar.
BEDAYİ' (Bidâa. C.) Sermayeler, anamallar.
BEDBAHT f. Bahtsız, talihsiz, bahtı kara.
BEDBİN f. Kötü görüşlü. Ümidsiz. Her şeyin fena cihetini görmek isteyen. Bed ve fena görüp, beğenmez, istihsan etmez olan. $ sırriyle $ kaidesinin sırriyle $ gayet kısacık bir meâli: "Sözleri dinleyip en güzeline tâbi olup fenasına bakmayanlar, hidâyet-i İlâhiyeye mazhar akıl sahibi onlardır" meâlinde. Bizler için şimdi herşey'in iyi tarafına ve güzel cihetine ve ferah verecek vechine bakmak lâzımdır ki mânasız, lüzumsuz, zararlı, sıkıntılı, çirkin, geçici hâller nazar-ı dikkatimizi celbedip kalbimizi meşgul etmesin. Sekizinci Söz'de, bir bahçeye iki adam, biri çıkar biri giriyor. Bahtiyarı bahçedeki çiçeklere, güzel şeylere bakar, safa ile istirahat eder. Diğer bedbaht, temizlemek elinden gelmediği hâlde çirkin, pis şeylere hasr-ı nazar eder, midesini bulandırır. İstirahata bedel sıkıntı çeker, çıkar gider. Şimdi hayat-ı içtimaiye-i beşeriyenin safhaları hususan Yusufiye Medresesi bir bahçe hükmündedir. Hem çirkin, hem güzel, hem kederli, hem ferahlı şeyler beraber bulunur. Âkıl odur ki; ferahlı ve güzel şeylerle meşgul olup çirkin, sıkıntılı şeylere ehemmiyet vermez, şekva ve merak yerinde şükreder, sevinir. ş.)
BEDBİNÂNE f. Kötümser şekilde. Ümitsizce, bedbincesine.
BEDBİNÎ f. Bedbinlik, kötümserlik, ümitsizlik, fenâ görürlük.
BED-BU f. Fena kokulu, pis kokan.
BED-BUK f. Hâin, korkak.
BED-CİNS f. Cinsi bozuk.
BED-CU f. Kötülük arayan. Kötülük düşünen.
BED-ÇEŞM f. Nazarı değen, haset kimse.
BEDDA' Gövdeli, şişman kadın.
BEDDAL Bakkal.
BEDDE Derman, takat, güç, kuvvet.
BED-DİL f. Korkak, yüreksiz.
BED-DUA (Bedduâ) f. Bir kimsenin kötülüğü için duâ. Kötü duâ.
BEDE' Başlayış. Başlama. Bir şeyi başkasından evvel işlemek.
BEDED İki uyluk arasının geniş olması.
BED-EDA f. Terbiyesiz, nezâketsiz ve kaba olan kimse.
BEDEL (C.: Bedelât) Elde ve ayakta olan zahmet ve ağrı. * Karşılık. Bir şeyin yerine verilen ve yerini tutan şey. İvaz. * Başkasının adına hacca giden. * Gr: Söz esnâsında bir şeyi sıfatı veya vasfı ile beraber söylersek ve fakat kasdımız o şeyin vasfı veya sıfatı değil de zâtı olursa, zikredilen sıfat veya vasfa " bedel" denir." Kardeşin Ahmedi gördüm" derken, kasdedilen kardeşin değil Ahmet'in kendisidir. İşte bu sözde "kardeşin" kelimesi "Ahmet"in" bedel'i olur.
BEDEL-İ FERAG Huk: Arazi-i emiriye ve icareteynli vakıf gayr-i menkullerinin tasarruf haklarının devredilmesi karşılığı alınan bedeldir.
BEDEL-İ İCAR Huk: Arazi hukukunda tasarruf hakkı mukabilinde verilen emsâline uygun peşin para.
BEDEL-İ MÜSEMMA Huk: Akidde belirlenen bedel.
BEDEL-İ NAKDÎ Eskiden fiili askerlik hizmeti yerine belli bir miktarda para verilmesi usülü idi.
BEDEL-İ NÜZÛL Tar: Osmanlı İmparatorluğu devrinde askerlerin bir yere konaklamasında yapılacak olan masraflar için alınan vergi.
BEDEL-İ ÖŞR Huk: Arazi-i emiriye üzerinde bina yaparak veya meyvesiz ağaç dikerek koru haline koyma sebebiyle öşre bedel alınan kira.
BEDEL-İ RAKABE Huk: Kölenin sahibi tarafından azad edilmesi için, şahsı yerine geçen kıymeti veya nefsi karşılığında vermeyi kabullendiği ıtk veya kitabet akçesi.
BEDELEN Mukabilinde, karşılığında, yerine.
BEDELEYN İvazlı akidlerde iki tarafın yüklendikleri karşılık.
BED'EN Başlangıçta. İlk önce, ilkin.
BEDEN (C.: Ebdân) Gövde, vücut, ten.* Vücudun kol, bacak ve baş gibi ayrıca kısımlarından başka diğer merkezi kısmı. * Ağacın dal ve budaktan başka olan kısmı, kütük. * Kale bedeni.
BED-ENDAM f. Endâmı bozuk, biçimsiz, çarpık.
BED-ENDİŞ f. Kötü fikir sahibi, fena düşünen.
BEDENE (C.: Büdün) Kurbanlık deve.
BEDENEN Vücutça. Beden ile.
BEDER f. Hariç. Dışarı. Taşra.
BEDERGAH f. Kapıya çıkma. * Tar: Çeşitli hizmetlerde kullanılmak üzere, acemi ocağına ve ocak dışına verilen acemilerin, Yeniçeri Ocağı'na kayıt edilmeleri.
BEDESTAN f. Değerli, kıymetli kumaşlar, silâhlar ve mücevherler vs. alış-verişine mahsus üstü örtülü ve mahfuz çarşı.
BED'ET Başlangıç.
BEDEVÎ Çölde yaşayan. Göçebe. Medeni olmayan ve şehir hayatı yaşamıyan. * Seyyid Ahmed-i Bedevî nâmındaki büyük bir zâtın tarikatı ve onun mensubu olan. (Bak: Ahmed-i Bedevî)
BEDEVİYANE f. Bedevilere uygun şekilde, çölde yaşayanlar gibi.
BEDEVİYET (Bedâvet) Göçer hayatı yaşayış. Göçebelik. Bedevilik.
BED-FERCAM f. Sonu kötü. Sonu korkulu ve lânetlenmiş olan. Akibeti fena.
BED-FİAL f. Yaptığı işleri kötü olan.
BEDG Bulaşmak.
BED-GÛ f. Fitnekâr, dedikoducu.
BEDH Vurmak, darp. * Âcizlik. * Aşikâre olmak, aleniyyet, açıklık.
BEDH Ansızdan olmak.
BED-HAH f. Fenalık isteyen. Herkesin kötülüğünü isteyen. Kötülük isteyen.
BED-HAL f. Kötü ahlâklı. Kötü huylu. Hâli düşkün. Fakir olan.
BED-HİSAL Hasletleri kötü, fena huylu.
BED-HU(Y) f. Huysuz. Bed huylu, kötü huylu. * Kötü huy.
BEDİ' (Bedia) Eşi, benzeri olmayan. Hayret verici güzellikte olan. * Garib. Acib. * Benzeri olmayan şeyleri vücuda getiren. Kimseye benzemeyen. İcad edici olan. * Hâlık ve Hallak-ı Cihan olan. * Beğenilen. * Yeni bulunmuş ve görülmedik tarzda olan. * Edb: Sözün garib ve güzel olması hâli.
BEDİ-İ PÜR-MAÂNÎ Çok mânâları bulunup bedi' olan. Çok mânaların bedi' ve güzel oluşu.
BEDİ-ÜL BEYAN İfadesi ve beyanı görülmedik güzellik ve gariplikte olan.
BEDİ-ÜZ ZAMAN (Bak: Bediüzzaman)
BEDİA Nâdide ve güzel, yeni icad edilmiş şey. Beğenilen ve takdir edilen çok yeni şey.
BEDİA-İ HAYALİYE İdeal, ülkü, gaye, mefkûre.
BEDİD Büyük sahra, geniş çöl.
BEDİD Su az az akmak.
BE-DİDAR f. Görünür olmak, kendini göstermek. Meşhur. Namdar.
BEDİH Şanı, şerefi yüce, yüksek ve büyük olan.
BEDİHE Birdenbire ve düşünmeden söylenilen güzel söz. Hazırcevaplık. * Başlangıç.
BEDİHE-GÛ f. Güzel ve hoş söz söyleyen. Tatlı söz söylemeye alışık olan kimse.
BEDİHÎ Aşikâr, belli ve açık olma. * Ansızın zuhur eden. * Delil ve isbata muhtaç olmayacak derecede açıklık.
BEDİHİYYAT (Bedihî. C.) Delil ve isbatına lüzum olmayan sarih ve açık şeyler.(Mister Karlayl yine diyor: "En evvel kulak verilecek sözlerin en lâyıkı Muhammedin (A.S.M.) sözüdür. Çünkü: Hakiki söz onun sözleridir." Hem yine diyor ki: "Eğer hakikat-ı İslâmiyede şüphe etsen, bedihiyat ve zaruriyat-ı kat'iyyede iştibah edersin. Çünki, en bedihî ve zarurî bir hakikat ise İslâmiyettir."İşte bu meşhur feylesof, İslâmiyet hakkında bu şehadetini eserinde müteferrik yerde yazmış. H.)
BEDİHİYYET Açıklık. Kolayca anlaşılır ve görülür olmak.
BEDİH-ÜL BUTLAN Bâtıl olduğu âşikar surette belli. Bâtıl, haksız bir hüküm veya görüş olduğu herkesçe bilinen.
BEDÎÎ Bedi' ve güzel olan. Ebedî ve güzel olan. İlahî ve güzel eserlere müteallik bulunan.
BEDÎÎ KIRAET Mantıki kıraet şartlarına riâyet ettikten başka rikkat mevkiinde sesini indirmek, şiddet makamında yükseltmek -acemi aktör tavrı takınmaksızın- mevzuu ses ve işaretle canlandırmaktır.
BEDİL Bir şeyin mukabili, karşılığı. * Tutuşulan bir bahiste yenilen veya aldananın vereceği şey. * (C.: Ebdâl) Sâlih kişi.
BEDİÜZZAMAN Zamanın bedi'i olan. Zamanında kendisi gibi görülmedik olan. Kimseye benzemiyen ve zamanın garib ve acibi bulunan. (Bak: Said Nursî)Bediüzzaman hakkında Said Nursî kelimesinde bir derece izahat verildiği için burada sadece kronolojik hayat safhalarına ait bir liste ile sonunda ibretamiz bir vakayı koymakla iktifa edildi.Bilinmeyen taraflariyle Bediüzzaman Said Nursî isimli eserin kronolojik fihristinden seçmeler:1894 - 1895- Müsbet ilimleri tetkik ve kısa zamanda her birisine vâkıf olması.- "Bediüzzaman" lâkabının verilmesi.- 80-90 cild kitabı üç ayda bir defa ezberden tekrarlaması.1907- İstanbul'a üniversite açtırmak niyetiyle gelmesi. - Şekerci Hanı'nın kapısına " Her suale cevap verilir" levhasını asıp âlimleri sual sormaya dâveti.- Sultan Abdülhamid'e Şarkta üniversite açılması için müracaatı.1909 - 31 Mart'ta Bediüzzaman'ın yatıştırıcılığı.- İsyan etmiş olan sekiz taburu itaate getirmesi - Bediüzzaman'ın Divan-ı Harb'e verilişi.- Divan-ı Harb'de beraet edişi ve serbest bırakılması.1911 - 1914- şam'a gelişi ve Câmi-i Emeviye'de muhteşem bir hutbe irad etmesi.- Sultan Reşad'la beraber Rumeli seyahatine çıkması. - Van'a gitmesi ve Şark Üniversitesinin temelini attırması.1915 - 1916- Milis Kumandanı Bediüzzaman, Pasinler cephesinde Ruslarla çarpışıyor.- Bediüzzaman'ın Ruslara esir düşmesi.1918-Bir bahar günü Bediüzzaman'ın Kosturma'dan firar edişi.-17 Haziran 1918 : Bediüzzaman'ın Varşova, Viyana ve Sofya tarikıyla İstanbul'a avdeti.- Enver Paşa'nın vazife teklifini kabul etmeyen Bediüzzaman'a Harbiye Nezareti ikramiye ve harb madalyası veriyor.-13 Ağustos 1918 : Ordu-yu Hümayun'un tavsiyesiyle Dâr-ül Hikmet'e âzâ oluşu.1920- İngiliz işgaline karşı "Hutuvât-ı Sitte" yi neşrederek mücadele etmesi.1922- Bediüzzaman güz mevsiminde İstanbul'dan Ankara'ya geliyor.-9 Kasım 1922: Bediüzzaman'a Meclis'te hoşâmedî yapılması.1923 -19 Ocak 1923 : Bediüzzaman Meclis'te mebuslara hitaben bir beyanname neşrediyor.-17 Nisan 1923 : Ankara'da umduğunu bulamayan Bediüzzaman'ın Van'a gitmek üzere yola çıkması.1925 - 1927-Bediüzzaman'ın Van'dan nefyi. - Isparta'da bir müddet kalan Bediüzzaman önce Eğridir oradan da Barla'ya getiriliyor.- Risale-i Nur'lar te'lif edilmeye başlanıyor.1934 -Yaz ortalarında Barla'dan alınan Bediüzzaman'ın Isparta'ya getirilişi.- 27 Nisan 1935 : Dahiliye Vekili Şükrü Kaya ve Jandarma Umum Kumandanı askerî bir kıt'a ile Isparta'ya geliyor ve Bediüzzaman tevkif olunuyor.- Tevkif edilen Bediüzzaman ve talebeleri, muhakeme edilmek üzere Eskişehir'e götürülüyor.1936 -27 Mart 1936 : Tahliye edilen Bediüzzaman, Kastamonu'da ikamete mecbur ediliyor.1943-20 Eylül 1943 : Bediüzzaman'ın tevkif edilerek Çankırı yoluyla Ankara'ya getirilmesi. 1944 - Denizli mahkemesinin başlaması.- 15 Haziran 1944 : Denizli Ağır Ceza Mahkemesi Bediüzzaman'ın beraetini ilân ediyor.- Ağustos 1944 sonlarında Ankara'dan gelen emirle Bediüzzaman Emirdağ'da ikamete mecbur ediliyor.1948-23 Ocak 1948 : Emirdağ'da kış ortasında Bediüzzaman ve talebelerinin tevkif edilişi ve Afyon mahkemesine sevki.- 6 Aralık 1948 : Afyon Mahkemesinin mevhum ve mesnedsiz iddialarla Bediüzzaman ve talebelerine mahkûmiyet kararı verişi ve temyiz.1952- Ocak 1952 de İstanbul'da mahkeme için gelen Bediüzzaman Sirkeci'de Akşehir Palas Oteline yerleşti.- 5 Mart 1952 Salı: Bediüzzaman'ın Gençlik Rehberi dâvasından beraeti.1958- Nur Risalelerinin ve bu arada Tarihçe-i Hayat'ın matbaalarda neşredilmesi.- 23 Mart 1960 Çarşamba : Bediüzzaman Ramazan'ın 25. günü gece saat 03.00 civarı Urfa'da bu fani âleme veda etti.(Bediüzzaman'ın akıllara hayret veren bir seciyesi)(Ehl-i Sünnet Mecmuasının 15 Teşrin-i evvel 1948 tarihli nüshasında neşredilmiştir. Ehl-i Sünnet Gazetesi sahibi avukat bir zâtın makalesidir.)Ben, Birinci Cihan Harbinde Bitlis mevkiinde yaralı olarak esir olurken, Bediüzzaman da o gün esir düşmüştü. O Sibirya'ya gönderilmiş, en büyük esirler kampında idi. Ben Bakü'nün Nangün Adasında idim. Günün birinde esirleri teftişe gelen ve kampı gezerken Bediüzzaman'ın önünden geçen Nikola Nikolaviç'e o hiç ehemmiyet vermiyor ve yerinden kımıldanmıyor. Baş kumandanın nazar-ı dikkatini çekiyor. Tekrar bir bahâne ile önünden geçiyor. Yine kımıldanmıyor. Üçüncü def'asında önünde duruyor, tercüman vasıtasıyla aralarında şöyle bir muhâvere geçiyor:- "Beni tanımadılar mı?- "Evet tanıdım. Nikola Nikolaviç, Çar'ın dayısıdır, Kafkas Cephesi başkumandanıdır."- "O halde ne için hakaret ettiler?"- "Hayır, afvetsinler ben kendilerine hakaret etmiş değilim. Ben mukaddesatımın emrettiğini yaptım."- "Mukaddesat ne emrediyormuş?"- "Ben müslüman âlimiyim. Kalbimde iman vardır. Kendisinde iman olan bir şahıs, imanı olmayan şahıstan efdaldir. Ben ona kıyam etseydim, mukaddesatıma hürmetsizlik yapmış olurdum. Onun için ben kıyam etmedim."- "Şu halde, bana imansız demekle benim şahsımı, hem ordumu, hem de milletimi ve çarı tahkir etmiş oluyor. Derhal divan-ı harb kurulunda isticvab edilsin."Bu emir üzerine divan-ı harb kuruluyor, karargâhtaki Türk, Alman ve Avusturya zabitleri, ayrı ayrı Bediüzzaman'a rica ederek başkumandana tarziye vermesi için ısrar ediyorlar. Verdiği cevab bu oluyor:- "Ben âhiret diyarına göçmek ve huzur-u Resülullah'a varmak istiyorum. Bana bir pasaport lâzımdır. Ben imanıma muhalif hareket edemem."Buna karşı kimse sesini çıkarmıyor, neticeyi bekliyor. İsticvab bitiyor. Rus çarını ve Rus ordusunu tahkir maddesinden idam kararını veriyorlar. Kararı infaz için gelen bir manga askerin başındaki subaya kemâl-i şetaretle: "Müsaade ediniz, onbeş dakika vazifemi ifa edeyim." diye abdest alıp iki rek'at namaz kılarken, Nikola Nikolaviç geliyor, kendisine hitaben:- " Beni affediniz! Sizin beni tahkir için bu hareketi yaptığınızı zannediyordum. Hakkınızda kanuni muamele yaptım. Fakat şimdi anlıyorum ki, siz bu hareketinizi imanınızdan alıyorsunuz. Hükmünüz iptal edilmiş, dini salâhatinizden (sâlihliğinizden) dolayı şâyân-ı takdirsiniz; sizi rahatsız ettim; tekrar tekrar rica ediyorum beni afvediniz."Bütün müslümanlar için şâyân-ı misâl olan bu salâbet-i diniye ve yüksek seciyeyi, arkadaşlarından bir yüzbaşı, müşahedesine müsteniden anlatıyordu. Bunu duydukça, ihtiyarsız olarak gözlerim yaşla doldu. Abdurrahim) (ş.)
BEDİY Çok âşikâr, göze çarpan. * Çölde sahrada oturan.
BED-KÂR f. Kötü iş yapan. Fena hareketli kimse. Fiil ve ameli kabih olan.
BEDLİGAM f. Serkeş at, gem almaz at.* İsyan eden, âsi, serkeş, söz dinlemiyen kimse. * Bedevi, çöl adamı.
BED-LİKA f. Çirkin yüzlü, kötü yüzlü.
BEDMAYE f. Ahlâksız. * Soysuz. Sütü bozuk.
BEDMEST f. Kendinden geçmiş derecede sarhoş.
BED-MİHR f. İyilik etmiyen, insâniyetsiz.
BEDNAM f. Kötü tanınmış, adı kötüye çıkmış olan.
BED-NİGAH f. Kötü bakışlı.
BEDNİHAD f. Kötü huylu.
BEDPESEND f. Kötülüğü beğenen, kötülüğü öven, medheden. * Güç beğenir, müşkülpesend.
BEDPEYMAN f. Verdiği sözde durmayan. Sözünün eri olmayan. Sözünü tutmayan.
BEDR (Bedir) Dolunay. Ayın en parlak olduğu hâli. * Mekke-i Mükerreme ile Medine-i Münevvere arasında bir yer ismi. * Bir şeyin tamam olması. * Sibâk ve sür'ât etmek. * Bir işin ansızın zâhir olması.* Tam ve münasib olan âzâ. * Dolu şey. * İyi hizmet eden köle.
BEDR MUHAREBESİ Bedir, Mekke-i Mükerreme ile Medine-i Münevvere arasında bir yer olup; Hz. Peygamber Efendimizin hicretinin ikinci senesi orada Kureyşîlere karşı kazandıkları muzafferiyetle meşhurdur. Bedir, bir ovanın kenarında olup Mescid-ül Gamame isminde bir câmi ve Bedir muharebesinde şehid olan sahabelerden 13 zâtın türbeleri mevcuttur. Bedir harbi, Ramazanda Cuma günü vuku bulup Peygamber Efendimizin (A.S.M.) maiyetinde 320 kişi vardı. Bunların sekseni muhacirînden, gerisi ensardandı. Kureyş kervanı ile Şam'dan dönen Ebû Süfyan'ın önüne çıkılmış iken, Ebû Süfyan haber alarak Mekke'den yardım istemiş, Ebû Cehil'in maiyetinde Mekke'den gelenlerle beraber Kureyşliler 1000 kişi kadar olmuşlardı.
BED-RAH f. Kötü yola sapan.
BEDRAKA f. Delil. Kılavuz. Mürşid. * Allah yolu.
BEDRAKA-İ EFKÂR Fikirlerin mürşid ve kılavuzu.
BED-RAM f. Lâtif, hoş, yakışıklı, süslü. * Sert başlı at. * Dâima, devamlı.
BEDRE (C.: Bider) Kuzu veya oğlak derisi. * İçi altun dolu olan kese. * Onbin dirhem.
BED-REFTAR f. Gidişi ve hareketi fenâ olan.
BED-REG f. Huysuz, aslı kötü olan hayvan veya insan.
BEDREKA (Bak: Bedraka)
BED-RENG f. Açıkla koyu arasında kirli bir renk.
BEDRÎ Bedr'e ait ve onunla alâkalı. * Erkek ismidir. (Müennesi: Bedriye)
BEDRUC Bir ot cinsidir ve bazı yerlerde tere-i Horasani diye isimlendirilir.
BED-SİGAL f. Kötü düşünceli, herkes hakkında kötü söyliyen.
BED-SİYRET f. Ahlâksız. Ahlâkı ve huyu kötü olan.
BED-TER f. Çok kötü, daha kötü, beter.
BED-TIYNET f. Yaradılışı, fıtratı, tabiatı fena ve kötü olan, soyu bozuk, bayağı adam.
BEDUD Suyu az olan kuyu.
BEDUH Eski yazıda mektub zarfları üzerine yazılması ve zarfa basılan mühüre kazdırılması mûtad ve aslı meçhul bir sözdür.
BE-DUŞ f. Omuza, omuzda.
BED-ÜSLÛB f. Üslûbu fena; tavrı, gidişi kötü.
BEDV Zihinde bir şeyin peyda olması. Bir şey zâhir olma. * Başlama. * Sahraya çıkma.
BED-ZEBAN f. Kötü söz söyliyen, hicveden. Ağzı pis, ağzı bozuk. * Kötü dil.
BEDZEHRE f. Korkak, yüreksiz, ödlek kimse.
BEFM f. Keder, tasa, iç sıkıntısı, üzüntü.
BEFŞ f. Azamet, büyüklük, heybet, debdebe.
BEFTERE f. Avcılar tarafından kullanılan ve hususi olarak alıştırılmış kuş.
BEGAYA Askerin ön karakol takımı.
BEGAYE Talep etmek, istemek.
BEGAYET f. Son derece. Pek ziyâde.
BEGEND f. Yuva. * Kümes, folluk.
BEGNEK f. Kuyruğu kesik hayvan.
BEGONYA Fr. Etli ve güzel renkli yaprakları olan bir süs bitkisi.
BEGTER f. Eskiden kullanılan zırhlı elbise.
BE-GÜN f. (Bak: Bikün tevbe)
BEHA Gökçek olmak, şirin ve lâtif olmak.
BEHA (Bak: Bahâ)
BEHACET Güzellik. Güzel yüzlü olma.
BEHAK İnsanın derisinde pul pul beyazlık ve alaca bir renk peyda eden bir çeşik hastalık.
BEHAMİN f. Bahar mevsimi.
BEHANET Nefesi iyi ve lâtif olan kadın.
BEHAS Susama.
BEHATT Sütlaç, süt lapası.
BEHBEHAN Papağan, tûti kuşu.
BEHBEHÎ Etli ve gövdeli, kişi. Bahadır, yiğit, kahraman.
BEHBUD f. Sağlık, sıhhat, sağlamlık, iyilik.
BEHC Her zaman neşeli olma. Birisini şâd ve mesrur etme, sevindirme. * Güzellik, hüsn.
BEHCET Sevinç. Güleryüzlülük. Güzellik, şirinlik.
BEHDEL Sırtlan yavrusu. * Erkeğin memelerinin büyük olması.
BE-HEM f. Hep. Beraber. Toplu. Bir yerde. Hep bir yere. (Bak: Bâhem)
BEHEM-BER-ÂMEDEN f. Toplanmak, cem olmak, birikme. * Mc: Kızmak, sinirlenmek, asabileşmek, müteessir olmak. ("Behemâmeden" de denir.)
BEHEMEHAL f. İster istemez. Mutlaka. Her halde.
BEHEMZEDE f. Topluluğu dağıtmış, cemiyeti bozmuş.
BEHER f. Her, her bir, herbirisine.
BEHER-HAL f. Mutlaka, her hâlde.
BEHET f. Sütlaç. Süt lapası. * Pirinç unu ile pişirilen ve Me'muniye adı verilen helva.
BEHETTA Pirinç çorbası. * Sütlü pirinç yemeği.
BEHİ Şirin, lâtif, gökçek. (Bak: Behiye)
BEHİC Güleryüzlü. Güzel. Şen. Şâduman olan.
BEHİCE Şen, güzel. Güler yüzlü kadın.
BEHİM Düz siyah şey. * Alacasız hayvan. * Dik, pürüzsüz ses.
BEHİM (Behime) Dört ayaklı hayvan.
BEHİMÂT Hayvanlar.
BEHİME (Bak: Behim)
BEHİMÎ Hayvanca, hayvana mahsus ve müteallik. Hayvanlık.
BEHİMİYYET Hayvanlık, canlı olmakla beraber akılsız oluş.
BEHİN (Bak: Bihin)BEHİR(E) : Nefesi sıkışıp çok soluyan kimse. Nefesdarlığı olan. * Göğüsdarlığı hastalığı sebebiyle solumaktan yol yürüyemiyen kimse.
BEHİŞT f. Cennet. Ahirette iyi kulların gideceği mükâfat yeri. Adn. Firdevs.
BEHİŞT-İ GINÂ Cenab-ı Hak'tan başka hiç kimseye minnet etmeden hâsıl olan saadet, cennet. Gına ve istiğnânın cenneti.
BEHİŞT-HIRÂM f. Cennete gitmiş.
BEHİŞTÎ f. Behiştle ilgili, cennetlik.
BEHİŞT-NİŞİN f. Cennette oturan.
BEHİŞT-ZÂR f. Cennet gibi yer.
BEHİTE İftira etmek. * Kabile ismi.
BEHİYE Güzel.
BEHKELE Nârin vücutlu kız, sevgili.
BEHKEN(E) Nârin güzel ve gösterişli vücudu olan kimse.
BEHKEŞE Emir ve işde çabukluk, bir işi acele yapma.
BEHL Az şey; az su. * Lânet, nefret, istememe.
BEHLE (Behli) f. Yırtıcı kuşlarla uğraşanların giydiği eldiven.
BEHLEL Abes, boş boşuna. Batıl, beyhude.
BEHLÜL Çok gülen, çok gülücü. * Hayır sahibi, çok iyi adam. * Hârun-ür Reşid'in kardeşinin adı olup meczûbâne ve hikmetli hareketleriyle meşhur olmuştur.
BEHM Çok siyah olan şey. Rengi başka renkle karışık olmayan nesne.
BEHMAN f. Filân, filânca.
BEHMAR f. Çok, ziyade, fazla.
BEHME (C.: Bühüm, bihâm; Cem'ul Cem: Bihâmât) Kuzu. Oğlak. Buzağı. * Keçi otu.
BEHNAN (E) Güler yüzlü, iyi huylu ve devamlı olarak gülen kimse.
BEHNANE f. Beyaz pide. * Maymun.
BEHNE Yumuşak yer.
BEHNEKE Etli, büyük, şişman kadın.
BEHNES Çirkin, sakil ve kaba olan adam.
BEHR Nasip. * Galip olmak. * Nefesi tutulmak. * Ümidin boşa çıkması. * Felâket, musibet. * Uzaklık, mesafe.
BEHRA f. Ondan dolayı, ona binaen, onun için.
BEHRAM f. Eskiden bir İran padişahının adı. * Bir pehlivan ismi. * Merih yıldızı.
BEHRAME f. Yeşil elbise.
BEHRAMEC Çiçeği kokulu bir nevi söğüt ağacı. * Her renkte olan leylâk çiçeği.
BEHRAMEN f. Bir çeşit kırmızı yakut. * Kadınların kullandıkları allık. * İpekten dokunan güzel bir kumaş. * Kırmızı gül, asfur çiçeği.
BEHRE f. Nasib, pay, hisse. * Tez tez solumak. * Vasat, orta.
BEHREBER f. şerik, ortak.
BEHREBERÎ f. Ortaklık, şeriklik.
BEHREC Eksik veya ayarı bozulmuş para. * Arzuya, isteğe bırakılmış şey, iş. * Faydasız, işe yaramaz olan şey.
BEHREDAR Hisseli. Nimetlenmiş. Faydalanmış.
BEHREK f. Yaralardan çıkan iltihap. * Çok çalışmaktan dolayı el ve ayak derilerinin sertleşmesi, nasırlaşması.
BEHREM Kırmızı gül. * Kısa boylu kimse.
BEHREME Saç ve sakalın kınayla boyanması. * Çiçeğin göz alıcı ve câzib olan güzellik ve parlaklığı. * Hindlilerin ibadeti.
BEHREME f. Burgu, matkab.
BEHREMEND f. Nasibi olan, hissedar. * Bilen, anlayan.
BEHREVER f. Hisse ve nasibini almış, payını zimmetine geçirmiş.
BEHREYAB f. Nasibi olan, hissesi olan.
BEHS Neşe ve güleryüzle karşılama. * Kahraman, yiğit, mert adam. * Cür'etkârlık.
BEHSALE (C.: Behâsile) Etli, kısa boylu, tıknaz kadın.
BEHSUS Az miktar, az şey.
BEHŞ Muki otunun yaşı. * Kara yüz.
BEHT Yalan söylemek. * Ansızın bir şeyi almak. * Tenbellik galebe etmek. * Şaşkınlık. Hayranlık.
BEHTERE Yalan söyleme.
BEHUR Tütsü. (Dilimizde buhur şeklinde kullanılır)
BEHUT (C.: Bühüt) İşitenleri şaşkına uğratan iftira, yalan.
BE-HÜKM Hükmiyle, hükmünce.
BEHV (Behve) Misafir odası. * Yer altında hayvan ağılı. (Bu iki mananın cem'i Ebhâ-Bühüvv şeklindedir) * Geniş meydan, yer. * Göğüsün içi, boğazdan mideye kadar olan aralık. * Rahim ile mahrecinin arası.
BEHV f. Çardak. * Köşk. * Sofa. Salon. * Cumba.
BEHVET Sofa. * Çardak. * Odaların önüne yapılan oda.
BEHZ Benû Selim kavminden bir cemaatin adı. * İleri itme. * Şiddetle göğse vurma.
BEHZERE (C.: Behâzere) Semiz davar.
BEHZET Ağırlaştırmak, meşakkatli yapmak. * Zebûn etmek.
BEİS (Be's) Zarar. Kuvvet ve şiddet. Zahmet. Zor. Fenâ. Bed.
BEJENDÎ f. Geçim darlığı. Maişet derdi.
BEJMAN f. Yırtık, dökük, pejmürde, dağınık. * Hüzünlü, kederli, üzgün, yaslı.
BEK' Birbiri ardınca şiddetle vurmak. * Karşılayıp istikbâl etmek.
BEK' (C.: Bilkâ) Sütü az olan davar.
BEKA Devamlılık. Evvelki hâl üzere kalma. Dâim ve sâbit olma. * İlm-i Kelâm'da : Varlığının asla sonu olmayan Cenab-ı Hakk'ın bir sıfatıdır. * Bâki olmak. Ebedîlik.(... Beşer bu asırda harplerin ve fenlerin ve dehşetli hâdiselerin ikazatıyla uyanmış ve insaniyetin cevherini ve câmi istidâdını hissetmiş. Ve insan, acib cemiyetli istidâdiyle yalnız bu kısacık, dağdağalı dünya hayatı için yaratılmamış. Belki ebede meb'ustur ki, ebede uzanan arzular, mahiyetinde var. Ve bu dar, fâni dünya insanın nihayetsiz emel ve arzularına kâfi gelmediğini herkes bir derece hissetmeğe başlamış. Hattâ insaniyetin bir kuvâsı ve hâdimi olan kuvve-i hayâliyeye denilse : "Sana dünya saltanatı ile beraber bir milyon sene ömür olacak, fakat sonunda hiç dirilmeyecek bir sûrette bir idam senin başına gelecek." Elbette hakiki insaniyetini kaybetmiyen ve intibaha gelmiş o insanın hayâli, sevinç ve beşarete bedel, derinden derine teessüf ve eyvâhlarla saâdet-i ebediyenin bulunmamasına ağlayacak. H.)
BEKA-İ DÜNYEVÎ Dünya hayatında devamlılık. Uzun ömür.
BEKA-İ NEV' Nev'in devamı. Meselâ: İnsan nev'inin, yani insanların devam edip bitmemesi, çocukların doğması ile olduğu gibi.
BEKALE Yağla karışmış keş. * Karıştırmak.
BEKAM f. İsteğine, meramına kavuşan, nail olan. Arzu ettiğine erişen. Mesut, bahtiyar.
BEKAMET Dilsizlik, dili olmamaklık.
BEKÂR Hiç evlenmemiş, zevcesi olmayan adam. * Taşralı olup, büyük bir şehirde bir işle meşgul olarak, ailesiz yaşayan adam. (Bak: Tecerrüd, Mücahede)
BEKÂRET Kızlık. Erkek görmemiş kızın hali.
BE-KAVL f. Sözüne göre, dediğine göre.
BEKAYA Geride kalanlar, bakiyeler. * Maliye işlerinde tahsil olunmayan gelir, meblağ.
BEKBEKE Depretmek, tahrik.
BE-KEF f. Elde, avuçta olan.
BEKİL Yakışıklı delikanlı, genç.
BEKİLE Yağla karışmış keş.
BEKİM Dilsiz adam.
BEKK Bir şeyi kakmak.
BEKKÂÎN (Bükâ. dan) Ağlayanlar.
BEKKE Mekke-i Mükerreme'nin eski ismi. * Bir yerde toplanmak. Bir yere cem'olmak. * İzdihamlık, kalabalık.
BEKL Karıştırmak, halt.
BEKR Genç erkek deve. (Müe: Bekre)
BEKRE Kuyu ve benzerlerinde kullanılan makara, çıkrık, çark. * Mafsallarda bulunan makara şeklindeki kemik.
BEKRÎ Erken. Sabah. * İçkiye çok düşkün. Sarhoş.
BEKTAŞ f. Akrân. Eş. Arkadaş.
BEKTAŞÎ Hacı Bektaş-ı Veli tarikatına mensub olan kimse.
BEKTAŞİYÂN f. Bektâşiler. Yeniçeriler.
BEKÛRÎ İlk evlat, ilk doğan çocuk.
BEKÛRİYYET İlk evlâtlık.
BEKÜSİSTE f. Kopuk, kopmuş. Düşük, düşmüş. Gevşek, çözük.
BEL Bilâkis, belki, katiyyetle, ihtimaldir, öyle, dahi kelimeleri mânasına tercüme edilir. İ'rab edatıdır.
BEL f. Ökçe. Ayakkabı altının topuğa rastlayan yüksek kısmı.
BEL t. Geminin orta kısmı. * Bedenin ortası. Göğüs ile karnın arası. * Yüksek dağın iki zirvesi arasındaki kavisli kısmı veya alçakça olan geçit ve boğazı.
BEL' Yutma. Emme. * Belirsiz etme. Ortadan kaldırma.
BEL'-İ LOKMA Lokmanın yutulması.
BELÂ (c.: Belâyâ) Afet. Sıkıntı. Tasa, kaygı. Musibet. Mücazat. İmtihan. Dâhiye. * Yaramaz nesne. (Bak: Sadaka)(Ey insan! Mâdem canavar sûretinde bir hayvan, insanların hânesine misafir geldiği vakit berekete medar oluyor; öyle ise, mahlukatın en mükerremi olan insan; ve insanların en mükemmeli olan ehl-i iman; ve ehl-i imanın en ziyade hürmet ve merhamete şâyan aceze, alil ihtiyareler; ve alil ihtiyarların içinde şefkat ve hizmet ve muhabbete en ziyâde lâyık ve müstahak bulunan akrabalar; ve akrabaların içinde dahi en hakiki dost ve en sadık muhib olan peder ve valide, ihtiyarlık hâlinde bir hanede bulunsa, ne derece vesile-i bereket ve vasıta-i rahmet ve $ sırriyle yâni: "Beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasa idi belâlar sel gibi üstünüze dökülecekti." ne derece sebeb-i def'-i musibet olduklarını sen kıyas eyle. M.)
BELÂ-YI NÂGÂH Ansızın gelen musibet. Habersiz gelen belâ.
BELÂ-YI SİYÂH Kara belâ. * Mc: Acı olan olaylar, kötü hâdiseler.
BELA Evet. (Nefiyden sonra isbat için söylenir.) Meselâ: Kur'ân-ı Kerim'de mezkûr; Cenab-ı Hakkın ruhlara karşı, "Ben Azîmüşşan sizin rabbiniz değil miyim?" diye sorduğunda, ruhlar $ Yâni: "Evet sen bizim Rabbimizsin" dediler. (Bak: Bezm-i Elest) * Farsçada "Belî" diye söylenir.
BELABİL (Belbâl - Belbele. C.) Vesveseler. Kederler. Tasalar. * (Bülbül. C.) Bülbüller. Andelibler.
BELÂ-CÛ Belâ arayan. Belâsını istiyen.
BELAD(E) Kötü kimse. Müzevir, günahkâr. Fena ve kötü şey.
BELADET Ahmaklık, sersemlik, kalınkafalılık. Budalalık.
BELÂ-DİDE f. Belâ görmüş, belâya çatmış.
BELADİR f. Kadınların kullandıkları altun, gümüş, zümrüt, yakut, elmas gibi süs eşyası. * Belâyı def etmek için verilen sadaka.
BELÂ-ENDER-BELÂ f. Belâ üstüne belâ. Zahmet içinde zahmet.
BELÂG Eriştirme, yetiştirme. * Maksada uyan güzel ifâde. Kâfi gelme, kifâyet.
BELÂGAN MÂ-BELÂG Bol bol. Çok kâfi derecede.
BELÂGAT Hitâbettiği kimselere göre uygun, tam yerinde, düzgün ve hakikatlı güzel söz söyleme san'atı. Muktezâ-yı hâle mutâbık söz söylemek. * Belâgat, hem düzgün, hem yerinde söz söylemeyi öğreten ilmin de adı olur. Ve maani, beyan, bedi' diye üç kısma ayrılır. Bu gün Edebiyat denilen bilgiye, ilm-i belâğat denilir. (Edb. L.)(Arkadaş! Kelâmların hüsnünü artıran ve güzelliğini fazlaca parlatan belâgatın esaslarından biri de şudur ki: Bir havuzu doldurmak için etrafından süzülen sular gibi, beliğ kelâmlarda da zikredilen kelimelerin, kayıtların, hey'etlerin tamamen o kelâmın takib ettiği esas maksada nâzır olmakla onun takviyesine hizmet etmeleri, belâgat mezhebinde lâzımdır.... Belâgat, muktezâ-yı hâle mutabakattan ibarettir. Kur'anın muhatabları, muhtelif asırlarda mütefavit tabakalardır. Bu tabakalara mürâaten, muhavere ve mükâlemeyi o asırlara teşmil etmek üzere, çok yerlerde ta'mim için hazf yapıyor; çok yerlerde, nazm-ı kelâmı mutlak bırakıyor ki; ehl-i belâgat ve ulûm-u Arabiyece güzel görünen vecihler, ihtimâller çoğalsın ki, her asırda her tabaka, fehimlerine göre hissesini alsın. İ.İ.)
BELÂGAT-FÜRUŞ f. Belâgat taslıyan.
BELÂGAT-PERDÂZ f. Düzgün konuşabilen, iyi söz söyliyebilen.
BELÂGAT-PİRÂ Belâgata süs veren. Süslü ve belâgatlı konuşan.
BELAH Büyüklenmek, kibir.
BELAHA Yetişmemiş hurma koruğu. * Kurumak, yebs. * Yormak.
BELAHET Ahmaklık. Düşüncesizlik. Ne yaptığını iyi bilmemek.
BEL'AK Yaşlı, zayıf. * Bir hurma cinsi.
BELAK Ayakları alacalı at.
BELÂKEŞ f. Belâ çeken. Sıkıntı içinde olan.
BELAKİK (Bülükka. C.) Sahralar, çöller. Düzovalar.
BELAL Islaklık. Islatış. Su gibi ıslatan.
BEL'AM Terbiyesiz, açgözlü, obur. * Hz. Musa (A.S.) hakkında, yalan ve fena söyleyerek Beni-İsrail'i kandıran Bel'am bin Baura adında birinin adı.
BEL'AME Yutmak.
BELAREK f. İyi su verilmiş kılıç, çelik. * Ok temreni, ok mahfazası.
BEL'AS Büyük karınlı dişi deve.
BELAT Döşenmiş taş. * Düzyer. * Köy adı.
BELAYA (Belâ. C.) Musibetler. Afetler. Beliyyeler. Belâlar.
BELA-ZEDE f. Belaya uğramış, başına musibet gelmiş olan.
BELBAL (Belbele) Vesvese. Tasa. Telâş. Yürek yanması. Iztırab. * Tehyic ve tahrik eylemek.
BELBED Akılsız ve ahmak kimse ki, ne ettiğini bilmez.
BELBEL Tasa, kaygı. Yürek yanması.
BELBELE (C.: Belâbil) Vesvese vermek, gamkin etmek, kuruntu vermek.
BELBÛS f. Bir nevi haşhaş. * Yabani soğan. Dağ soğanı, sarmısak.
BELCA' Kaşları arası açık olan kadın. (Müz: Eblec)
BELDAH Kişinin kendini yere vurması.
BELDARAN Geçit yerleri muhafızlarının adı. Tanzimattan sonra bunlara zaptiye denmiştir. İkinci Meşrutiyetten beri jandarma olarak adlandırılırlar.
BELDE Memleket, şehir. * Büyük köy. * Yer, arz. * Göğüs, sadır. * İki kaş arasında kıl olmayıp açık olması.
BELDE-İ TAYYİBE Güzel ve hoş belde. Medine-i Münevvere.
BE-LEB f. Dudakta.
BELEC Zâhir ve rûşen olmak. Gözükmek.
BELED (Belde. C.) Beldeler. Memleketler.
BELED SÛRESİ (El-beled) Kur'an-ı Kerim'de 90. sure olup Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.
BELEDÎ (Beled. den) şehir veya kasaba ahalisinden olan, şehirli. * Şehir ve kasabaya ait. * Belediye İdaresine mensub. * Mahallî, yerli.
BELEDİYE Bir şehir veya kasabanın temizliği, bayındırlığı ve nizamiyle ilgilenen daire.
BELEH Sersemlik, bönlük, ahmaklık, budalalık.
BELEL Yaşlık, rutubet, ıslaklık. * Zafer, galibiyet.* Mihnet, keder, üzüntü. * Mücadele, kavga. * Hastalıkdan iyileşen. * Düşkünlük.
BELEM Üzerinden yol geçen tepe.
BELEMUN Çakır dikeni.
BELENDAH Bodur, şişman kimse.
BELENDÎ Enli.
BELENSEM Katran.
BELES İncire benzer bir yemiştir ve Yemen'de çok olur.
BELEŞ (Arabça bilâşey'den galattır) Ücretsiz, bedava.
BELET Kesilmek, inkıtâ.
BELGE (Bak: Vesika)
BELGİN Belâ, zahmet, dâhiye.
BELH Bazan, sivâ (gayri) manasını ifâde eder.
BELHA' Bir gözüne sürme çekip, diğer gözünü unutan ve gömleğini ters giyen akılsız kadın.
BELHÂ Gönlü kibirli olan kadın.
BELHAM Çiftçilikte kullanılan saban. Çift sürmeğe yarayan âlet.
BELHAM Nalbant. Baytar.
BELİ f. Evet.
BELİD (Belâdet. den) Ahmak, sersem, bön, budala.
BELİĞ Edb: Belâgatli kimse. Meramını tamamen, noksansız ve güzel sözlerle anlatmağa muktedir olan. * Kâfi derecede olan. Yeter olan.
BELİGANE f. Beliğcesine, düzgün ve fasih olarak.
BELİL Islanmış olan şey. * Serin ve yağmurlu rüzgâr.
BELİNOGRAF Fr. Telefon hatlarıyla fotoğraf, şekil ve yazıyı uzak mesafeye nakleden cihaz.
BELİTA Kamış kap.
BELİYYAT (Beliyye. C.) Felâketler. * Gamlar. Kederler.
BELİYYE (C.: Beliyyât) Belâ. Müşkilât. Musibet. Âfet. Tasa. Keder.
BELK Kapı açmak. * Ak ile kara alaca olma. * Büyük terazi.
BELKA' Tenha çöl. Harap ve boş yer. * Yazı. * Yalan yere yemin etmek. * Su, süt gibi boğaz ıslatan şeyler. * Bir hurma cinsi.
BELKA' Alaca. Alaca bacaklı olan at.
BELKAA Şam vilâyetinde bir yerin adı. * Kara ile ak alaca nesne. * Parlak nesne.
BELKIS Süleyman (A.S.) zamanında, Yemen'de Sebe şehrinde hükümet süren Himyerîlerden bir melikedir. Süleyman (A.S.) bunu Filistin'e çağırdı, geldi ve iman etti. (Bak: Taht-ı Belkıs)(Hz. Süleyman (A.S.) Taht-ı Belkısı yanına celb etmek için, vezirlerinden bir âlim-i ilm-i celb dedi: "Gözünüzü açıp kapayıncaya kadar sizin yanınızda o tahtı hazır ederim" olan hâdise-i harikaya delalet eden şu âyet $ ilââhir... İşaret ediyor ki: Uzak mesafelerden eşyayı aynen veya sûreten ihzar etmek mümkündür. Hem vâki'dir ki; risaletiyle berâber saltanatla müşerref olan Hz. Süleyman (A.S.) hem mâsumiyetine, hem de adaletine medar olmak için pek geniş olan aktar-ı memleketine bizzat zahmetsiz muttali olmak ve raiyetinin ahvalini görmek ve dertlerini işitmek, bir mu'cize sûretinde Cenab-ı Hak ihsan etmiştir. Demek Cenab-ı Hakk'a itimad edip Süleyman'ın (A.S.) lisan-ı ismetiyle istediği gibi, o da lisan-ı istidadiyle Cenab-ı Hak'tan istese ve kavanin-i âdetine ve inayetine tevfik-i hareket etse; ona dünya bir şehir hükmüne geçebilir. Demek taht-ı Belkıs Yemen'de iken Şam'da aynıyla veyahud sûretiyle hâzır olmuştur, görülmüştür. Elbette taht etrafındaki adamların suretleriyle beraber sesleri de işitilmiştir. İşte uzak mesafede, celb-i sûrete ve savta haşmetli bir sûrette işaret ediyor. S.)
BELKİ Umulur, ihtimal, olabilir. * Hattâ. * Kat'iyyetle. Dahi. Şüphesiz.
BELL Yaş etmek. Islatmak. * Ulaştırmak. * Hastanın sağlamlaşması.
BELLET (C.: Bilel) Cisimlerin yüzeyinde olan yaşlık, ıslaklık.
BELMA f. Faydasız, faydası olmayan. İri ve kaba şey.
BELSEK Elbise değdiğinde yapışıp ayrılmayan bir ot.
BELT Kesmek.
BELTA' Her hususta hazakati ve feraseti olan.
BELTAH Kişi nefsini yere vurmak.
BELTEM Akılsız kimse. * Peltek adam.
BELÛ (Bel'. den) Çok yiyici, obur.
BELUL Kurtulma. Hastalıkdan, marazdan kurtulma. Halâs olma.
BELÛS f. Tevazu, mahviyet. Hileci. Hile, yalan, dolan.
BELÛT Bot: Meşe ağacı. * Meşe ağacının meyvesi olan palamut.
BELV (Belvâ) Dert, çile. Musibet. Zahmet. * İmtihan, tecrübe.
BELVAZ f. Çıkıntı. Duvardan dışarı doğru çıkan direğin ucu.
BELVE Belâ.
BELY Mahvolmak. * Belirsiz olmak.
BELYAD f. Nakışsız, sade kostüm.
BELZİ Muhkem, güçlü, sağlam deve.
BEM Bazı sıfatlara katılarak mübalağa beyan eder.
BEMBEYAZ Her tarafı beyaz, çok beyaz.
BEN (Bak: Ene) t. Psk: Şuurlu kişiliğimiz. Başlangıçta çocuğun benliği şuurlu değildir. Kendisini başkasından ayıramaz. Fakat canlı olarak ihtiyaç ve istekleri vardır. Benin bu şuursuz haline "alt ben" denir. Kendisi ile başkası arasındaki farkı anlamaya, münasebetler kurmaya, düşünmeğe başlayınca şuurlu kişiliği, beni ortaya çıkar. Ben, kendi menfaatına gördüğü, haz duyduğu herşeyi ister. İsteklerine kendisi için tehlikeli, acı verici gördüğü yerde, yani yine kendisi için sınır koyar. Başkalarını hesaba katmaz. Ahlâk ve din terbiyesiyle ben, her istediğini yapmaması gerektiğini öğrenir. Vicdan ve namus duygusuna sahip olur. Böylece "üst ben" mertebesine ulaşır. İsteklerini dizginlemesini öğrenir. "Alt ben"in had, sınır tanımayan arzularıyla din ve ahlâkın benliğimizdeki sesi durumunda olan "üst ben" arasında bir zıddiyet ve çatışma vardır. Ben, bu ikisi arasında ahenkle denge kurmaya çalışır. Bir suç ve günah işlediğinde benlikte suçluluk duygusu uyanır. Bundan kurtulmak için en küçük bahane ve şüphelere yapışır. Ve ahlâk ve dinî esasları inkâra yönelir. Bu sebeple her günahta küfre giden bir yol açılır. İslâm terbiyesi alan bir insanın benliği meşru sınırlarda Allahın emir ve rızası dairesinde kalır. Günah sınırlarına varmaz. Benin mahiyeti hakkında felsefî ve psikolojik muhtelif görüşler vardır. Henüz benliğin mahiyeti açıklanamamıştır. İslâm açısından bu mevzuda yazılan en esaslı yazı Risale-i Nurlardan Ene ve Zerre Risalesi'dir.
BENADIK (Bunduk. C.) Yuvarlak kurşunlar. * Fındıklar.
BENADİR (Bender. C.) Ticaret yerleri. Ticareti işlek limanlar.
BE-NAM f. Meşhur. Namlı. Mütemayiz. Seçkin. Mâlum bir isimle tesmiye edilen.
BENAM Parmak ucu.
BENAN Parmak uçları. Parmaklar.
BENANE (C: Benân-Benânât) Parmak başı.
BENÂT (Bint. C.) Kızlar. * Bebekler.
BENÂT-I Bİ'SE Musibetler, belâlar, felâketler, âfetler.
BENÂT-ÜL ARZ Pınarlar, ırmaklar.
BENÂT-ÜR RÜŞDE Nikâhlı kadından doğan evlat.
BENÂT-ÜS SADR Endişe. * Hayal. * Kederler.
BENÂT-ÜD DEHR Âfetler. * Zahmetler.
BENAVER f. İri, büyük çıban. Kan çıbanı.
BENBEL f. Ekşi şey. * Ekşi elma.
BENC Türkçede "benek" adı verilen bir ot cinsidir ve tohumuna "bezr-ül benec" derler.
BENCİL t. (Bak: Hodbin, Hodgâm)
BENCİLEYİN t. Benim gibi.
BEND f. Bağlanan. Bağlanmış. * Bağ. Boğum. Mafsal. * Su bendi. Baraj. * Gam. Gussa. * Mekir. * Hile. * Mülâhaza. Fıkra. Madde. * Aldatmak.* Birisini emri altına almak, bendetmek. * Edb: Baştan sona kadar aynı vezinli bir çok parçalardan meydana gelen ve kısım kısım gazel tarzında kafiyeleri değişen manzûmelerin her bir parçası. (Bak: Terkib-i bend)
BEND-İ ÂHENİN Demir bağ. Demirden mânia.
BENDE f. Bağlanmış olan. Köle. Esir. Hizmetçi. Hizmetkâr. Kul.
BENDE-İ FERMÂN Emir kulu, ferman kölesi.
BENDE-İ HALKA-BEGÛŞ Kulağı halkalı olan köle, esir. * Mc: İtaatli, muti'.
BENDEGÂNE Hizmetçi gibi. Bağlanmışçasına.
BENDEGÎ Kölelik. Hizmetçilik. * Ubudiyyet, kulluk.
BENDE-HİRÎDE Satın alınmış köle.
BENDEKA Hiddetle bakma, sert bakış. * Bir şeyi fındık kadar ufak yapma.
BENDENE f. Esvabın, giyilecek şeylerin bazı yerlerine dikilen düğme, kopça.
BENDENÜVAZ f. Kölesini iltifatlandıran, adamını taltif eden.
BENDEPERVER f. Köle besleyici, adam besleyici.
BENDER (C.: Benâdir) Ticaret yeri, işlek ticaret iskelesi, büyük iskele.
BENDEREK f. Küçük iskele. * Boğaz ve liman ağızlarında yapılan küçük kale. Mendirek.
BENDERGÂH f. İşlek iskele, liman, şehir.
BENDERZ f. Çuvaldız.
BENDEYAN Hizmetçiler. Kullar. * Mensuplar.
BENDE-ZADE f. Köle çocuğu. * Mc: Çocuğunu onun kölesi yerinde tutup mütevâzi muâmelede bulunan.
BENDİDE f. Esir, köle. * Bağlı, bağlanmış.
BENDİME f. Elbise yakasına ve kollarına açılan küçük delik. * Düğme, ilik.
BENDİŞ f. Altın ve gümüş üzerine işlenilen nakış.
BEND-RÛG f. Tarla ve bostan kenarlarına suyun akıntısını kesip havuz gibi birikmesi için yapılan setli çukur.
BENE f. İnce urgan, ip.
BENEFSEC Menekşe.
BENEFŞ(Î) f. Menekşe rengi, mor renk.
BENEFŞE f. Menekşe denilen güzel kokulu, küçük çiçek. * Mor.
BENEFŞE-GÛN f. Menekşe renkli, mor renkli. Gökyüzü.
BENEFŞE-ZÂR f. Menekşe tarlası, menekşe bahçesi, menekşelik.
BENEK f. Atlas zemin üzerine sırma işlemeli bir çeşit kumaş.
BENES Kötülükden, fenalıkdan ve iyi olmayan şeylerden çekinme ve kaçınma.
BENEVRE f. Temel, esas, asıl.
BENG f. Bir bitki ve tohumu ki, afyon gibi uyuşturan, keyf verici olarak da kullanılan bir madde. Esrar. * Atlas üzerine işlenmiş sırma işlemeli bir çeşit kumaş. * Küçük çitlenbik.
BENGAH f. Keçeden yapılmış olan Türkmen evi.* Âmirlere ve büyük rütbeli şahıslara ait çadır.
BENGERE f. Çocukları uyutmak için, çocuğu uyutan kişi tarafından söylenen ninni.
BENGÎ f. Beng tiryakisi, esrarkeş.
BENÎ Oğullar, evlâtlar, çocuklar. (Aslı: Benûn-Benîn)
BENÎ ÂDEM Âdem oğlu. İnsan. Âdem oğulları.
BENÎ BEŞER İnsanlar.
BENÎ İSRÂİL İsrâil oğulları. Yahudiler. Yahudi.
BENÎ ÜMEYYE Emeviler.
BENİKA (C.: Benâyık) Elbisenin koltukaltı parçası.
BENİMSEMEK t. Sahip çıkmak, bir şey hakkında benimdir iddiasında bulunmak. Kabullenmek.
BENÎN (İbn. C.) Oğullar, erkek çocuklar. * Akıllı, temkinli, tedbirli kimse.
BENİYYE Kâbe-i Muazzama.
BENK Her nesnenin aslı.
BENNA Mimar, usta, kalfa. Her türlü bina yapan. Yapıcı.
BENNA-GÛŞ f. Kulağın aşağı sarkan yumuşak kısmı ki, küpe asılan yerdir.
BENNE (C.: Binân) Güzel, hoş koku.
BENS Tehir etmek, geciktirmek.
BENŞ Tenbellik. İhmâl.
BENÛ(H) f. Yığın, küme, demet.
BENÛ Oğullar.
BENU-D DÜNYA Beni Âdem, insanlar.
BENU-L ALLAT Baba bir kardeş.
BENU-L A'YAN Baba ve ana bir kardeş.
BENU-L GABRA Dervişler, uğrular.
BENU-L ÜMM Ana bir kardeş.
BENÛN (Benîn) (İbn. C.) Oğullar. Zâdeler. Veledler.
BENU-S SEBİL Misafirler.
BEN-VAN f. Harman, tarla, ekin bekçisi.
BENZOL Benzin ve toluen karışımı bir akaryakıt.
BEPGA f. Papağan.
BER f. Üzere, üzerine, yukarı mânasına (ve Arabçadaki "Alâ" yerine edat-ı isti'lâdır) * Göğüs, sine, bağır, sadır. * Fayda. * Hamil. * Hıfz. * Yan. * Taraf. * Nâkil. Götürücü. * Meyve. * Yaprak. Varak. * Meme.* Genç kadın.* Evin kapısı.
BER f. (Burden) "Götürmek" mastarının emir köküdür. Kelimenin sonuna getirilerek terkipler yapılır. Emirber $ : Emir dinleyen, emir götüren. Fermanber $ : Emir veren. Emir dinleyen... gibi.
BE'R Kuyu kazmak.BER' : (Berâ, Bur', Bürü') Yaratmak. Halketmek. * Hastanın iyileşmesi. Sağlamlık.
BERA' Her ayın ilk ve son günü.
BERAA (Beria, Berua) İlim ve fazilet ve cemalde üstünlük (manasına fiil kökü.)
BERÂAT Haşmet, metanet. İlim ve şecaatta, güzel vasıflarda emsâlinden üstünlük. Hüsn ve cemâlde tam olmak,emsâlinden üstün olmak.
BERÂAT-ÜL İSTİHLÂL Bir eserin içindekilerini güzel bir başlangıçla baş tarafında anlatmak. İyi bir alâmet. Güzel bir başlangıç. * Bir ibarede müradif ve mukni birkaç kelime bulunması, hüsn ve insicamdaki ibarenin vech-i mergub üzere te'lif ve terkibi. * Maaş, rütbe, nişan için hükümetçe bildirilen yazı gibi vesika.
BERABER f. Birlikte bulunan. * Müsavi, eşit. * Bir hizada olan. * Refakat, birlik.
BERABERÎ f. Eşitlik, müsavilik, beraberlik.
BERABER MÎ-ZENEND HER ŞEY Herşey berâber söylüyor, çarpıyor, konuşuyor.
BERACİM (Bürcume. C.) Boğumlar, mafsallar.
BERÂET Temize çıkma. Temizlik, münezzehiyet. Bulaşık ve giriftâr olmama. Âri olma. * Huk: Bir davânın neticesinde suçsuz olduğu anlaşılma. (Bak: Ber')
BERÂET-İ ZİMMET Zimmetinde birşey olmayış, suçsuzluk.
BERAGİS (Bürgus. C.) Pireler.
BERAH şiddet. Ezâ ve meşakkat.
BERAH Açık işlenmiş yer. * Zâil olmak. * Ağaçsız arazi.
BERAHİDE f. Yola çıkarılmış, gönderilmiş.
BERAHİHTE f. Daha ziyade silâh hakkında kullanılan bir tâbirdir. Çıkarılmış, çekilmiş mânâlarına gelir.
BERAHİME Berehmenler. Bâtıl ve sapkın Hind ve Mecûsi dinindekilerin reisleri.
BERAHİN (Bürhan. C.) Deliller. Şâhidler. Bürhanlar.
BERAHİN-İ ALENİYYE Meydanda ve açık olan deliller.
BERAHİN-İ KATIA Şeksiz ve şüphesiz olan kat'i deliller, bürhanlar.
BERAHİN-İ KAVİYYE Sağlam deliller, kuvvetli bürhanlar.
BERAİL Horozun, güvercinin ve diğer kuşların boynunda çarpık bitmiş olan yelek.
BERAK (C.: Berkân) Göz kamaşmak. * Bir yaşındaki kuzu.
BER-AKİS f. Aksine, zıddına, tersine.
BERARENDE f. Üste getiren, üzerine çıkaran.
BERARİ (Berriyye. C.) Sahralar, çöller. Geniş kumluklar.
BERAS Leke hastalığı.
BERASİN (Bürsün. C.) Yırtıcı hayvanların pençeleri.
BERAŞ Ekseri yüzde olan küçük kara noktalar.
BERAT Nişân. Rütbe. İmtiyaz ve taltif için verilen resmi kâğıt.
BERAT GECESİ Arabi Şâban ayının onbeşinci gecesi. Şâban ayı mübarek şuhur-u selâseden (üç aylardan) olup, onbeşinci gecesi mahlûkatın rızıklarına, ömürlerine, amellerine dâir taraf-ı İlâhîden meleklere tâlimat verildiği hususunda rivâyât-ı sahiha vardır.(Bu gelen gece olan "Leyle-i Berât" bütün senede bir kudsî çekirdek hükmünde ve mukadderât-ı beşeriyenin programı nev'inden olması cihetiyle "Leyle-i Kadr"in kudsiyetindedir. Herbir hasenenin Leyle-i Kadirde otuzbin olduğu gibi, bu Leyle-i Beratta herbir amel-i salihin ve herbir harf-i Kur'anın sevabı, yirmibine çıkar. Sair vakitte on ise, şuhur-u selâsede yüze ve bine çıkar. Ve bu kudsî leyâli-i meşhûrede, onbinler yirmibin veya otuzbinlere çıkar. Bu geceler elli senelik bir ibadet hükmüne geçebilir. Onun için elden geldiği kadar Kur'anla ve istiğfar ve salâvatla meşgul olmak büyük bir kârdır. Ş.)
BERAT-I CİBAYET Vergi, icâre ve resim gibi vakfa veyahut da hazineye ait olan paraları toplamak salâhiyetini veren vesika.
BERAT-I HÜMAYUN Padişahlara mahsus ferman.
BERATİL (Birtîl. C.) Hediyeler, rüşvetler.
BER-AVER f. Yemiş ağacı.
BERAVERDE f. İltimas ile korunarak ileri çekilmiş adam. * Seçilmiş, ayrılmış şey. * Yükseğe kaldırılmış.
BERÂY f. İçin, dolayı, binâen. (Arabçadaki "Li, li ecli" yerinde bir tâbirdir.)
BERÂY-I İSTİKBÂL Karşılamak için.
BERÂY-I MALÛMAT Mâlûmat için.
BERÂY-I TENEZZÜH Tenezzüh için, gezinti için.
BERÂY-I TİCÂRET Ticâret için. Ticâret maksadı ile.
BERAYA (Beriye. C.) Halk. Bütün mahlûkat. * Halkın kılıç kullanabilenleri ve vergi hârici tutulan müslüman kısmı.
BERAZ Az olan şey, kalil.
BERAZİK Bölük, cemaat.
BERBAD f. Harap. Kötü. Virâne. Bozuk. Perişan. Telef ve helâk olmuş.
BERBAR(E) f. Evin dam kısmında bulunan oda. * Çardak. * Kemeriye. * Tahtaboş. Damın düz bir kısmı ki, en çok çamaşır sermeye yarar ve çinko ile döşelidir.
BERBEKAN Arapların giydiği bir elbise cinsi.
BER-BELEND f. Çok yüksek yer veya rütbe.
BER-BEND f. Ufak çocuğu annesinin sırtına bağlamağa yarıyan göğüs kuşağı.
BERBER f. Tıraş eden, saç kesen. * Afrika'nın kuzeyindeki bir kavim.
BERBERE Kızgınlık ânında söylenip çağırmak bağırmak.
BER-CA f. Yerinde, münâsib.
BERCED Kalın kilim. * Halı.
BERCESTE f. Sağlam ve lâtif. * Seçme. * Edb: Zahmetsizce hatıra geliveren ve fakat çok kıymetli olan söz.
BERCİS Müşteri denilen gezegen. * Bol sütü olan deve.
BERÇİDE f. Devşirilmiş, toplanmış.
BERÇİN f. Toplayıcı.
BERD Soğuk. Soğukluk. Soğutmak. Noksan hararet. * Ölmek. * Soğuk su ile gusletmek. * Uyumak. * Sabit olmak. * Zayıf olmak. * Bir şeyi eğelemek. * Sürme çekmek. * Söğmek. * Tutya, çinko. (L.R.)
BERD-İ BEYZÂ (Bak: Nâr-ı beyzâ)
BERDAHT f. Pürüzünü giderme. Pürüzsüz yapma. * Cilâlama, parlatma. * Düzleme, düzeltme.
BERDAR f. Asılmış, yukarı kaldırılmış.* Tutucu. İtaat edici ve ettirici. * Meyveli. Meyve verici olan.
BERDAŞTE f. Yükseğe kaldırılmış, yukarı çıkarılmış.
BERDE Tıb: Mide dolgunluğu.
BERDEC Sürmek. (Farisîden muarrebtir).
BERDEGİ f. Esirlik, esaret, kölelik.
BERDENG f. Çöl ortasında yer alan küçük dağ ve tepe.
BERDEVAM f. Devam üzere. Devamlı sürüp giden.
BERDİ Hasır yapımında kullanılan bir ot cinsi.
BERDİS Habis kişi, pis kimse.
BERDİYY Suriye'de bulunan iki nehrin, bir köyün ve Hicaz'da da bir dağın adı.
BER-DÛŞ f. Omuzda, omuz üzerinde.
BERD-ÜL ACÛZ Kocakarı soğuğu. (Rûmi şubatın 26'sında başlar ve 7 gün şiddetle devâm eder.)
BERE Fr. Sipersiz ve yumuşak olan bir çeşit başlık.
BERE f. Kuzu. Koyun yavrusu.
BERE t. Tıb: Ezilme veya kılcal damarların kopması sonunda kanın, dokular içinde birikmesi ve bundan dolayı meydana gelen morluk.
BERED Daha ziyade fırtınalı havalarda yağan dolu.
BEREDE Dolu. * Çok yemekten midenin dolması.
BEREHMEN (Berhemen) f. Puta tapan. Ateşperestlerin bilginleri ile puta tapan kimselerin papazları.
BEREHNE f. Çıplak.
BEREHNEGÎ f. Çıplaklık.
BEREHREHE Güzel, nâzik kadın.
BEREKÂT (Bereket. C.) Bereketler. Bolluklar.
BEREKET Bolluk. Çokluk. Feyiz. Cenab-ı Hakk'ın lütfu, ihsanı. Uğurluluk. Meymenet, saadet.(.. Kanaat-ı kat'iye verecek derecede tecrübeler vardır ki: Nasıl çocukların aczlerine binâen rahmet tarafından rızıkları hârika bir sûrette memeler musluklarından gönderiliyor ve akıttırılıyor... Öyle de, mâsumiyet kesbeden imanlı ihtiyarların rızıkları da, bereket sûretinde gönderiliyor. Hem bir hânenin bereket direği, o hanedeki ihtiyarlar olduğu; hem bir hâneyi belâlardan muhafaza edici, içindeki beli bükülmüş mâsum ihtiyarlar ve ihtiyareler bulunduğu, Hadis-i Şerifin bir parçası olan $ yani: "Beli bükülmüş ihtiyarlarınız olmasaydı, belâlar sel gibi üzerinize dökülecekti." diye ferman etmekle, bu hakikatı isbat ediyor. L.)
BEREM (C.: Ebrâm) Kumar oyununa dâhil olmayan.
BEREM f. Asma ve kabak çardağı. * Üzüm çubuklarının altına konulan çatal şeklindeki ağaç. Herek.
BERENCEN f. Kadın bileziği.
BEREND f. Nakışı olmayan ipek kumaş. * Keskin olan hançer, kılıç, pala v.b. âletler. * Kılıcın suyu.
BERENDAHTE f. Yükseğe çıkarılmış, üste çıkarılmış. Yükseğe kaldırılmış.
BER-ENDAZ f. Bir yana atan. Yukarı kaldırıp atan.
BERERE (Bârr ve Berr. C.) Dindar ve temiz kimseler. Takvâ ehli olan, her çeşit günahlardan sakınanlar. Çok hayır sahibi kimseler.
BERESTÛK Kırlangıç denilen deniz balığı.
BERE'TE Sen yarattın (meâlinde fiil). (Bak: Ber')
BEREVÂT (Berat. C.) Eskiden bir kimseye nişan, rütbe veya imtiyaz verildiğini bildiren fermanlar.
BEREZE (Bak: Bürüz)
BERF f. Kar.
BERF-ÂB f. Karlı soğuk su. Kar suyu.
BERF-ÂLUD f. Kar içinde, kara batmış.
BERF-DÂN Buzhane, buzluk, karlık.
BERF-DÂR f. Karlı.
BERFEND f. Asker, nefer, er. * Güzel ve hoş söz. * Derin yer.
BERFİN f. Kar ile ilgili, kardan.
BERF-NAK f. Kış yaz devamlı karlı olan yer.
BERFÛK f. Şeftali yemişi.
BERFÛZ f. Ağzın dış kenarı, dudakların çevresi.
BERG f. Sed, bend.BERG : f. Yaprak. * Azık. * Azm, kasd. * Hazırlık. Mal, mülk. * İntizam-ı hal. * Serencam.
BERG-İ DİRAHT Ağaç yaprağı.
BERG-İ SEBZ Hediye. * Yeşil yaprak.
BERGAB f. Su bendi. Suyun biriktirildiği yer. Baraj.
BERGAL (C.: Beragil) Sırtlan eniği.
BERGAMAN f. Ejder. Büyük yılan.
BERGAMOT Turunçgillerden bir ağaç ve bu ağacın meyvesi. Meyvenin kabuğundan güzel kokulu bir esans da çıkarılır.
BERGAŞ (C.: Berâgiş) Sivrisinek. * Tahta biti.
BERGAŞTE f. Yüz çevirmiş.
BERGERDE f. Hatırda tutulmuş, ezberlenmiş, hıfzedilmiş.
BERGEŞİDE f. Sıyrılmış, çekilmiş. * Tartılmış.
BERGEŞTE f. Tersine dönmüş. Yüz çevirmiş. Mâkûs.
BERGEŞTE-HÂL f. İşi bozulmuş, geçimi güçleşmiş, düşkün.
BERGRİFTEN f. Ayırmak. Kaldırmak. Gidermek.
BERG-RİZ f. Yaprak döken. Sonbahar, güz.
BERGÜZAR f. Hatırlatmak için armağan, hediye vermek.
BERGÜZİDE f. Seçkin. Seçilmiş.
BERH şiddet, eziyet, meşakkat, zorluk, zahmet.
BERH f. Balık, semek. * Parça, kısım, hisse, nasib. * Su birikintisi. * Şimşek, berk. * Yaş olan odunun, yanarken çıkardığı yaşlık.
BERHABE Minder. Döşek, yatak. * Aynı döşek veya yatakda beraber yatılan kimse.
BERHÂNE f. Eskiyip harap olmuş konak.
BERHAST(E) f. Ayaklanmış, kalkmış.
BERHAVA (Berhevâ) f. Boş, faydasız. * Havaya uçurulmuş. Havaya gitmiş.
BERHAY Yaramaz, haylaz.
BERHAYAT f. Yaşayan. Hayat üzere olan.
BERHE Müddet, an, zaman.
BERHEM f. Karışık, çapraşık. * Toplu, birlikte, berâber.
BERHEME Gözünü kıpırdatmadan bir şeye bakıp durmak.
BERHEMEN (C.: Berhemûn) Hakîm. * Efsun okuyucu.
BERHEM-ZEDE f. Karmakarışık, altı üstüne getirilmiş.
BERHEM-ZEN f. Karmakarışık eden, altını üstüne getiren.
BERHEM-ZENED f. Birbirine çarpıyor. Beraber çarpıyor. Birlikte çalışıyor.
BER-HEVA f. Kaybolmuş, havaya gitmiş.
BERHİHTE f. Silâh çekilmiş, hamle edilmiş.
BERHİZ f. Atılan, kalkan, sıçrayan. Zorbalık eden.
BERHÛD f. Saçmasapan söz, mânasız söz.
BERHUDAR f. Selâmette. Mükâfata erişen. Nasibli.
BERHÛH f. Sabun.
BERHÛN f. Çember, daire, ortası boş olan yuvarlak nesne. * Hisar, varoş, duvar veya bostan kenarlarına ve tarla aralarına çalıçırpı ve diken ile yapılan çit. * Küçük ev, oda, hücre.
BERHÛR f. Pay, nasib, hisse.
BERHÛZ f. Torba, dağarcık.
BERÎ (Berâet. den) Kurtulmuş. Temiz. Kayıt ve hüküm altında olmayan. Zimmeti bulunmayan adam. Hiçbir karışıklık, kusur ve noksanı olmayan. Hastalıktan sâlim olan. (Bak: Ber')
BERİA Akılda güzellik, zekâda ve kıyasette emsalinden üstün olan. (Bak: Beraa)
BERİBERİ (Seylanca) Asya'nın güneydoğusu ile Okyanusya, Senegal ve Brezilya'nın yerli halklarında görülen ve B vitamini eksikliğinde vücuda gelen bir hastalık.
BERİCEN f. İçerisinde ekmek pişirilen ocak veya fırın.
BERİD Postacı. Haberci. Elçi. * Sürücü. * Dört fersah mesâfe.
BERİD-İ FELEK Satürn (Zühal) gezegeni.
BERİG f. Set, bent.
BERİK Yıldırayıcı, çok parlak nesne. (Mübâlağası: Berrak) * Parıltı, ışık, ziya.
BERİKE Yırtmak. Paralamak. * Un helvası.
BERİLYUM yun. Zümrüt gibi bazı taşların bileşiminde bulunan bir elementtir. (Be) sembolü ile gösterilir.
BERİM Siyah ve beyaz ipliklerden meydana getirilen ip. * Cemaat. * Etsiz yemek.
BERİN f. Pek yüksek, en yüce. * Yarık, yırtık, delik.
BERİSA' Halk, insan topluluğu.
BERİT (C.: Berâyıt) Halk, beriyye.
BERİYYE Halk. Mahlûk. İnsan. * Sahra. Çöl. * Kır.
BERJ f. Kuvvetli kasırga. Su girdabı.
BERK t. Katı. Sert. * Serin. * Metin, sağlam.
BERK Şimşek çakması. Parlama.* Yıldırım. * Zinetlenme, süslenme. * Tas: Tecelli-i İlâhiye ile kurbiyyete mazhariyyet. * Ahmak olmak.
BERK-İ BASAR Gözün şimşek çakması. * Birdenbire tepesinde çakan şimşekten mâruz olduğu dehşet ve şiddet hâlinden mecaz olarak, ansızın başına gelen mühlik hâdisenin şiddetli âlâm ve ıztırabıyla dehşet ve hayret içinde duyulan keskin intibahı ifade eder. (E.T.)
BERK-İ HÂTIF Kapıp götüren veya göz kamaştıran şimşek.
BERK-İ SÜYUF Kılıçların şimşeği, kılıç korkusu.
BERK (C.: Bürük) Göğüs, sadr. * Çok çöken deve.
BERK f. Yaprak.
BERKA' (C.: Berkavât) Yüksek yer. * Taşlı balçık.
BERKA' (Bak: Burku)
BERKAA Dört ayak üstüne durmak.
BERKAN f. Tüyü kıvırcık olan kuzu postu veya kürkü.
BERKAN Parıldama. * Volkan.
BERKARAR Kararlı. Yerleşmiş. Devamlı.
BERK-ASA f. şimşek gibi parlak.
BERKAŞ(A) Nakşetmek, nakışlamak.
BERKATA Birbirine yakın olan adım.
BERK-EFŞAN f. şimşek saçan.
BER-KEMAL f. Mükemmel.
BERKENAR f. Hâşiye. Kenara yazılan yazı. Kenarda.
BERK-ENDAZ f. Parlayıcı, parıldayıcı.BERKENDE : f. Koparılmış, sökülmüş, kökünden çıkarılıp atılmış.
BERKEŞİDE f. Kınından çıkarılmış, sıyırılmış, çıkarılmış.* Mc: İlerletilmiş, çekilip meydana getirilmiş. BERKİYYE : Şimşek gibi. Şimşeğe âit. Elektrik. Telgraf.
BERKİ' Yedinci kat gök.
BERKU' Yüz örtüsü. Peçe.
BERKUK Şeftali, kayısı, zerdali.
BERM f. Hıfzetme, hatırda tutma, ezberleme.
BERMAH(E) f. Burgu, matkab.
BERMAL f. Zirve, dağ tepesi. Dağın üstü, en yüksek yeri.
BER-MÛCİB f. Gereğince, icabına göre.
BERMURAD f. Emeline kavuşan, arzusu yerine gelen, dileğine eren.
BERMU'TAD f. Her zamanki gibi. Âdet olduğu üzere, alışıldığı gibi.
BERNA f. Delikanlı, yiğit, genç.
BERNAME f. Mektub başlığı. * Zarfın üzerindeki adres. * Fihrist.
BERNİK Su aygırı.
BERNİŞ f. Romatizma ağrısı, mafsal sancısı. * Karın ağrısı, sancısı.
BERNİYE (C.: Berâni) Büyük küp. * Küçük horoz. * Bir hurma cinsi.
BERNÛN f. İnce tül. Çok ince ipek kumaş.
BERPA f. Ayakta, ayak üzerinde, dik.
BERR (C.: Ebrâr) Va'dinde sâdık. Sözünde duran. Muhsin. Keremkâr. * Nimetleri herkese, umuma ihsan eden. * Gerçeklik, sıdk. * Susuz, kuru yerler. * Toprak. Yeryüzü, yer.
BERR-İ ATİK Eski karalar. Asya, Avrupa ve Afrika.
BERR-İ CEDİD Yeni karalar. Amerika ve Avusturalya.
BERRADE Suyu soğutmaya ait kap, buzdolabı, karlık. * Bardak asacak yer.
BERRAH Sahra, çöl. * Zeval, sona ermek. * Gitmek, zehab.
BERRAK Nurlu, pek parlak. * Bulanık olmayan, duru, açık, saf.
BERRAN f. Kesen, kesici, keskin.
BERRANÎ (Berr. den) Sahra ve kıra ait. Yabani. * Hâricî, zâhirî. * Şer'î hükümlere uymayan.
BERRAT Bıçkı. * Törpü.
BERREN Karadan, kara yoluyla.
BERRÎ Toprağa ait, kara ile ilgili.
BERRİYE Toprağa âit. * Çöl. Beyaban. Sahra. * Kara askeri. Piyade.
BERRÛD Tül ağacı.
BERRÜSTE f. Karpuz, kavun, kabak, çimen gibi dalbudak salıp da yükselmiyen nebat. * Mc: Alçak, edepsiz, rezil kimse.
BERS (C.: Bürâs-Ebrâs) Çukur, yumuşak yer.
BER-SABIK f. Eskisi gibi.
BERSAK Sevinmek, sürur ve ferah.
BERSER-ZEDEN f. Başa kakmak, azarlamak.
BERŞ f. Afyon şurubu, keten yaprağı ile yapılan bir nevi sarhoş edici mâcun. * Arzu, gönül isteği.
BERŞA' Uzun boylu, iri gövdeli ahmak kimse.
BERŞAK Ok atmak.
BERŞAN f. Ümmet. Bir peygamberin tebliğ ettiği dine ve kitaba iman eden cemaat.
BERŞEM f. Kederin belli oluşu. * Dikkatli nazar.
BERTAL Rüşvet almak.
BERTAM Dudağı kalın adam.
BERTAME Gadaptan müntefih olmak, hiddetlenmek.
BERTARAF f. Bir tarafa atılan, bir yana atılmış, ortadan çıkmış, zâil olmuş.
BERTARUM f. Kubbe üzerinde. Dam üstünde.
BERTER f. Daha yüksek, daha üstte, âlâ.
BERTİH Aşırma.
BERTİL (C.: Beratil) Uzun taş. * Uzun, sağlam demir.
BERÛD Soğutucu. * Göze çekilen sürme.
BERÛMEND f. Faydalı, verimli. * Ter ü taze. * Nasibli, hisseli.
BERÛMENDÎ f. Faydalı, menfaatli olma.
BERÛZ Zâhir olmak, zuhur etmek, görünmek.
BERÛZ f. Kavga, savaş, muhârebe.
BERVAR(E) f. Sayfiye. * Havadar köşk, mesken. * Evin küçük, arka kapısı.
BERVAZE f. Gezinti için hazırlanan yemek.
BER-VECH f. Olduğu gibi, aynen.
BER-VECH-İ ATİ f. Gelecek tarz üzere. Aşağıdaki gibi.
BER-VECH-İ BÂLÂ Yukarıda olduğu gibi.
BER-VECH-İ İŞTİRÂK Ortaklıkla, iştirak ederek.
BER-VECH-İ MAKTU' Muayyen bir bedel karşılığı olarak.
BER-VECH-İ MÛTAD f. Adet olduğu gibi.
BER-VECH-İ YESİR Kolaylıkla, kolayca.
BER-VECH-İ ZİR f. Aşağıdaki gibi. Gelecekte görüleceği üzere.
BERZ f. Ziraat, ekim.
BERZAH İki âlemin arası. Kabir. Dünya ile âhiret arası. * Perde. * Sıkıntılı yer. * İki yer arasındaki geçit. * Mani'a, engel, (Bak: Sırat köprüsü). Ölen insanların ruhları kıyamete kadar berzah âleminde bulunurlar. Berzah büyük ve mânevi bir âlemdir. Dindar olup cennetlik olanlar, berzah âleminde sevdikleri kimselerle ve iyi insanlarla görüşürler ve çok zevkli yaşarlar. Kıyamet kopunca Allah bütün ruhları haşir meydanında cesetleri ile diriltip toplayacaktır.
BERZE f. İpekli kumaş * Yakışıklı, nâzik. * Ekin, zirâat. * Dal, budak. * Letâfet, zerâfet.
BERZEDE f. Toplanılmış, biriktirilmiş, bir araya getirilmiş.
BERZE-GAV f. Tarla sürecek öküz, çift öküzü.
BERZEN f. Sahra, çöl. * Sokak, cadde. Mahalle. Köşebaşı.
BERZ-GAR f. Ekinci.
BES f. Kâfi. Yeter. Yetişir. (Allah bes, gayri heves)
BE'S Azab, şiddet. Korku. * Zarar, ziyan. * Zorluk, meşakkat, zahmet. * Fenalık. (Arapçada: "Savaşta şiddetli harekette bulunmak veya sıkıntı ve fakirlikten fenâ durumda olmak" mânâlarına gelir.)
BESA' Yumuşak yer. * Benî Selim vilayetinde bir yerin adı.
BESÂ f. Pek çok, hayli miktarda, nice nice.
BE'SA Fakirlik, muhtaçlık ve benzerleri.
BESA' Ülfet, alışma, ünsiyet.
BESA (Arnavutça) Arnavut yemini. * Kan güden hasımlar arasında yeminle akdolunan anlaşma.
BESAİT (Basit. C.) Basit şeyler. Mürekkeb ve memzuç olmayanlar.
BESALET Yiğitlik. Bahadırlık. Yürek sağlamlığı.
BESAMET Güler yüzlülük. Mütebessimiyet.
BESARE f. Sofa, salon. Divanhâne.
BESÂRE-NİŞİN f. Sofada oturan, uşak, hâdim, hizmetçi.
BESARET Göz açıklığı. Dikkatle bakış.
BESASA Göz, ayn.
BESAT (Bisât) Düz. * Döşenmiş. * Geniş. * Yayvan kab. * Düz açık yer.
BESATET Basitlik. Düzgünlük. Sadelik. Düzlük. * Dilde düzgünlük.
BESATİN (Bostan. C.) Bostanlar.
BESATİN-İ CİNAN Cennet bostanları. Cennet bahçeleri.
BESBAS f. Saçmasapan, manâsız söz.
BESBASE Bir ağaç adı.
BESBELE Bakla.
BESBES (C.: Besâbis) Herze. Mânasız, saçma sözler.
BESBESE Haberi yaymak. * İşini halka bildirmek.
BESBESE Bir nesneyi yaş etmek, bir şeyi ıslatmak. * Çok çabuk yürüme. Hızlı yürüme.
BESEK (Besdek) f. Esneme. * Harman yerinde toplanılarak demet yapılan arpa ve buğdaylar.
BESEN şirin, lâtif, gökçek, hüsn.
BESEND(E) f. Kâfi, kifayet eder, tamam, yeter, yetişir.
BESFAYİC Bir ot kökü ki, içinde fıstığa benzer bir yemişi olur.
BE-SER f. Baş üzerine.
BE-SER Ü ÇEŞM f. Başgöz üstüne.
BE-SER Ü PÂ f. Baştan ayağa.
BESGÛY f. Geveze. Çok konuşan.
BESÎ f. Çokluk, fazlalık, ziyadelik. * Birçok.
BESİC f. Hazırlık. Sefer hazırlığı, yol hazırlığı. * Yol ve sefer azığı, harçlığı.
BESİL Çirkin yüzlü.
BESİLE Kap içinde kalmış içki artığı.
BESİM (Besm. den) Güleryüzlü kimse.
BESİN t. Zihayat varlıkların yaşama, gelişme ve çalışmaları için gerekli olan çeşitli gıda maddeleri.
BESİR Ziyade, çok, birçok.
BESİSE Bir çeşit yemek. * Yağ ve undan yapılan bir çeşit bulamaç. * Ayrılık, nifak, iftira, ihtilaf.
BESİT(A) (C.: Besâit) Döşenmiş nesne, yer yüzü. * Yalnız tek. * Geniş yer.
BESK Yırtmak. * Yarmak ve ayırmak.
BESK Tükürmek. * Uzamak. * Büyümek.
BESKELE f. Kapı sürgüsü, kapı mandalı.
BESL Helâk etmek. * Men'etmek.* Çirkin yüzlü olmak. * Helâl ve haram.
BESM Tebessüm etmek.
BESMAN f. Bir muahededen, bir anlaşmadan sonra rehin olarak bırakılan şey. Kapora.
BESMELE $ in kısaltılmış ismi. Müslüman her işine Bismillah ile başlar. Yani her işi Allah adına ve Allah için yapar. Atomlardan yıldızlara kadar her varlık da Allah adına ve Allah için hareket eder. İnsan da Bismillah diyemiyeceği, yani Allah'ın emri ve izni olmayan bir işi ve hareketi yapmamak, onun emri dairesinde kalmakla gerçekten insan olur. Aksi halde hayvanlardan aşağı dereceye iner.
BESMELE-HÂN f. Besmele çeken.
BESNE Yumuşak yer.
BESNİYYE Alçak ve yumuşak yerde biten buğday. * Şam diyarında belli bir yerde yetişen buğdaya da derler.
BESR Çok, kesir.
BESR Yüz ekşitmek. * Talep etmek, istemek. * Acele etmek. Hamlık atmak.
BESR (Besere) (C.: Besûr) Vücutta çıkan bir çeşit ufak sivilce.
BESERE-İ HABİSE Çıktığı yeri kangren eden ve adına da kara kabarcık denen öldürücü bir hastalık.
BESRİK (Bisrik) Hafif ve hızlı yürüyüşlü bir cins hecin devesi.
BESS İçindekini açığa vurmak. * Neşretmek, yaymak. * Ayırmak. * Dert, keder. * Merak.
BESS Parça parça olmak, dağılıp serpilmek.
BESSAM Güler yüzlü olan adam. Çok gülen kimse.
BESSASE Mekke-i Mükerreme.
BEST Döşemek.* Yaymak, neşr.
BEST f. Düğüm.
BESTA Uzunluk, bolluk, genişlik. Yaygın olmak.
BESTAK Hizmetçi, hâdim.
BESTE f. Bağlanmış, bitiştirilmiş, bağlı. * Kapalı. Tutucu. Donmuş. * Bir nevi ipek kumaş. * Gr: "Besten" fiilinin ism-i mef'ulüdür. Kelimelerin başına veya sonuna getirilerek mürekkeb kelimeler (Birleşik kelimeler) yapılır. * Müzikte: Şarkının makam ve âhengi.
BESTE-DEHÂN f. Dili bağlı. Ağzı kapalı, susan, sükût eden.
BESTE-DEM f. Nefesi tutulmuş.
BESTE-GÎ f. Bağlılık. Kapalılık.
BESTE-KÂR Besteliyen. Besteci.
BESTE-LEB f. Dudağı kapalı.
BESTE-RAHİM f. Çocuk doğuramayan, kısır kadın.
BESÛR (Besr. C.) Siğiller, sivilceler, küçük çıbanlar.
BESÛS Okşadıkça süt veren deve.
BESV Yüz ekşitmek.
BEŞAAT Kabahat, suç. * Yiyecek ve içeceklerdeki acılık.
BEŞAHE Çirkinlik.
BEŞALE Harislik, hırslı olma.
BEŞAM Hicaz'da yetişen bir cins ağaçtır ki, hoş kokuludur ve dallarından misvak yapılır.
BEŞANİKA Boşnaklar.
BEŞARAT (Beşaret. C.) Beşaretler. (Bak: Beşaret)
BEŞARE (C.: Beşâir) Hüsn, güzellik, cemâl.
BEŞARET (Doğrusu Bişârettir) Müjde. Sevindirici haber. Hayırlı haber. * Müjdeye verilen ihsan. * Yeni çıkan acib şey.
BEŞARET-ÂVER Beşaret veren, müjdeci.
BE-ŞART-I ANKİ f. Bu şartla ki. Şu şartla ki.
BEŞAŞ (Beşeş, beşüş) Açık yüzlü. Güler yüzlü.
BEŞÂŞET Güler yüzlülük. * Tazelik.
BEŞE f. Atmaca kuşu.
BEŞEL Hırslı kişi. Haris kimse.
BEŞEL f. İki kimsenin birbiriyle tutuşması. İki şeyin birbirine sarılması. * Beşelîden masdarından emir ki; asıl, sarıl, mânâlarına gelir.
BEŞEM f. Kederli, hüzünlü, yaslı. * Hazmı güç olan şey.
BEŞEN f. Uzun boy. * Beden, cisim. * Taraf, uç, kenar.
BEŞENC f. Yüz güzelliği, parlaklığı.
BEŞER (Beşere) İnsan derisinin dış yüzleri. * İnsan. Âdem.(Hem istikrâ-i tâmme ile ve fenlerin tahkikatıyla sabit olmuş ki; mahlûkat içinde en mükerrem, en ehemmiyetli beşerdir. Çünki beşer, hilkat-ı kâinattaki zâhiri esbab ve neticelerinin mabeynindeki basamakları ve teselsül eden illetlerin ve sebeplerin münâsebetlerini aklıyla keşfedip san'at-ı İlâhiyeyi ve muntazam hikmetli icadât-ı Rabbaniyenin taklidini san'atcığıyla yapmak ve ef'âl-i İlâhiyeyi anlamak için ve san'at-ı İlahiyeyi bilmek ve cüz'î ilmiyle ve san'atlarıyla anlamak için bir mizan bir mikyas, kendi cüz-i ihtiyariyle işlediği maddelerle Hâlık-ı Zülcelâl'in küllî, muhit ef'al ve sıfatlarını bilerek kâinatın en eşref ve ekrem mahlûku olduğunu isbat ediyor.Hem İslâmiyetin kâinata ve beşere ait hakikatlarının şehadetiyle, mükerrem beşer içinde, en eşref ve en âlâsı ehl-i hak ve hakikat olan ehl-i İslâmiyet, hem istikrâ-i tâmme ile, tarihlerin şehadetiyle, en mükerrem beşer içindeki en müşerref olan ehl-i hakkın içinde dahi bin mu'cizâtı ve çok yüksek ahlâkının ve İslâmiyet ve Kur'an hakikatlarının şehadetiyle en efdal, en yüksek olan Muhammed Aleyhissalâtü Vesselâm'dır. H.)
BEŞERÎ İnsana ve insanın fıtrî hallerine mensub ve müteallik. İnsanla ilgili.
BEŞERİYYET İnsanın tab' ve hilkati ve fıtrî halleri. İnsanlık.
BEŞG f. Dolu; kar; çiy, şebnem. * Naz, cilve, işve.
BEŞGEN (Bak: Muhammes)
BEŞİ' Tadı fena olan çirkin şey; acı, ekşi.
BEŞİR Müjdeli haber veren. Müjde getiren. * Güler yüzlü. Hub. Cemil. * Peygamberimiz Hz. Muhammed'in (A.S.M.) bir vasfı.(İşte o Zât bir saadet-i ebediyenin muhbiri, müjdecisi; bir rahmet-i binihayenin kâşifi ve ilâncısı; ve Saltanat-ı Rububiyetin mehasininin dellalı, seyircisi; ve künûz-u Esma-i İlâhiyenin keşşafı, göstericisi olduğundan... S.)
BEŞİŞE Açık yüzlü olmak.
BEŞK Yalan söylemek. * İşleri yaramaz olmak. * Deve, sür'atle gitmek. * Elbise dikmek.
BEŞM Çok yemekten dolayı midenin dolması.
BEŞM f. Kırağı; çiy. Şebnem. * Taberistan ile Rey arasında havası çok soğuk olan bir mevki. * Dinsiz, mezhebsiz.
BEŞME f. Her çubuğu ayrı ayrı beş renkte olan yollu kumaş. * İşlenmemiş ham deri. * Göz ilâcı.
BEŞR Eski fetva metinlerinde erkeği temsil eden isimlerden biri. (Bak: Zeyd)
BEŞŞ Açık yüzlü olmak.
BEŞŞAK Yalancı, kezzab.
BEŞTEK (Beştük) f. Zarf. Vazo. Kap. Kâse. Çiniden yapılmış saksı.
BEŞÛŞ (Bak: Beşaş)
BEŞÛŞÂNE f. Güler yüzlüce. Hoş olarak.
BEŞYÛN f. Semiz, besili, yağlı.
BET' Boynu uzun olmak. * Aşikâre ve zâhir olmak. Açık ve görünür olmak.
BET Çehre rengi, beniz.
BET f. (Bak: Bed)
BETA' İkamet. Bir yerde oturma.
BE-TAHSİS Hele, hususiyle.
BETAİN Astarlar.* Yatak yüzleri.
BETAL(E) Bahâdır, yiğit, kahraman.
BETALET (Bak: Batalet)
BETAN (C.: Bitnân) Çukur yer.
BETANE Büyük karınlı olmak.
BETAR Çok fazla sevinmek. * Hayret. * Dehşet. * Tekebbürlenmek, gururlanmak.
BETARE Eksiklik, noksanlık.
BETAT Azık. Bir yolculukta gereken öteberi. * Ev eşyası. * Kesin, kat'i.
BETATRON yun. Fiz: Elektronları hızlandıran elektromanyetik bir âlet.
BE-TEKRAR f. Tekrar ile.
BETER (Bed-ter'in muhaffefi) Daha kötü, daha fena.
BETİ' Eğlenici, eğlenen.
BETİHA (C.: Bitâh-Betâyih) Ufak taşlı büyük dere. * Kamışlık ve sazlık yer.
BETİK Kat'etmek, kesmek. * Yapışıp bir şeyi çekmek.
BETİL Hz. İsa'nın (A.S.) anası olan Hz. Meryem'in lâkabı. * Salkımları sarkmış ağaç. * Nehirlerdeki akıntılar. * Ağacın gövdesinden veya ana ağaçdan ayrılıp başka kök salan fidan.
BETİLE (C.: Betâil) Hurma fidanı.
BETİN Yalnız midesini düşünen kimse.
BETİN Büyük karınlı. Şişman. * Irak, baid, uzak.
BETK Kesmek, kat'etmek. * Yapışıp bir şeyi çekmek.
BETKİŞ f. Atılacak okların içine konulup omuza asılan mahfaza. Ok mahfazası, okluk.
BETL Kesmek, kat'etmek.
BETLE Kesilmiş, maktû.
BETONARME Fr. İskeleti demir çubuklardan yapılmış olan beton.
BETR Kat', kesme. * Hatalı, eksik bırakma.
BETRA (Müz: Ebter) Çocuğu olmayan. Kısır. * Kuyruğu kesik dişi hayvan.
BETRE Dişi eşek.
BETT (C.: Betût) Kesmek, kat'. * Kilim.
BETTÂR Çok kesen, fazla keskin.
SEYF-İ BETTÂR Çok keskin kılıç.
BETTAT Kilim satıcı. * Kesici.
BETTE Kat'i. * Kesilmiş, ayrılmış, maktu'. * Tiftikten şal.
BETTER f. (Bed-ter) Daha kötü. Çok fena.
BETÛK f. Yuvarlak tabla, bakkal tablası ve sepeti.
BETÛK Çok keskin.
BETÛL (Betâl) Erkekten kaçınan nâmuslu kadın. * Hz. Fatımatüzzehra ve Hz. Meryem'in sıfatı.
BETV Durmak, ikamet.
BETYAB f. Mihnet, keder, dert, gam, kaygı, elem.
BETYAR(E) f. şeytan, ifrit. * Düşman, adüvv. * Görülmesi istenilmeyen şey.BE'V : Fahirlenmek, büyüklenmek, kibirlenmek.
BEV Deve yavrusunun derisi. (Bunu samanla doldurup anasına gösterirler. tâ ki sağılmaktan kaçmasın diye.) BEV : Geri çekmek. * Lâyık olmak. * İkrar etmek.
BEV' Kulaç, kulaçlama. * Sataşma, musallat olma. * Kuytu yer.
BEVA' Benzer, beraber, eş, denk. * Hazır etmek. * Doğrulanmak. * Nüzul etmek, inmek.
BEVABET Kapıcılık, kapı bekçiliği.
BEVABÎ Kapıcılık, kapı bekçiliği.
BEVADİ (Bâdiye. C.) Bâdiyeler, sahralar, çöller.
BEVADİR (Bâdire. C.) Bâdireler, olagelen hâdiseler.
BEVAH Aşikâr, meydanda, belli. Herkesin gözleri önünde.
BEVAHE (Bûhe. C.) Dişi baykuşlar. * Çakır doğan kuşları. * Ahmak, ebleh adamlar.
BEVAHEN Belli olarak, âşikar.
BEVAHİD Musibetler, felâketler, âfetler, belâlar.
BEVAİK (Bâika. C.) Belâlar, musibetler, felâketler, âfetler.
BEVAKİ (Bâki, Bâkiye. C.) Bâkiler, kalanlar, daim olanlar.
BEVANİ Kaburga kemikleri. * Deve ayakları.
BEVAR Mahvolma, çürüme, yok olma. * Kadının kocaya varmayıp evde kalması.
BEVARİ (Bâriyye. C.) Hasırlar, ince kumaştan örülmüş hasırlar.
BEVARİD (Bârid. C.) Soğutulmuş yemekler. * Omuzlarda boyun arasında, gerdanın yanında veya kulaklar arasında ve ensede olan etler. * Sakat şeyler.
BEVARİH (Bârih. C.) Şiddetli sıcaklar ve şiddetli rüzgârlar ki, adına Samyeli denir.
BEVARİK (Bârika. C.) Şimşek ve yıldırım parıltıları. * Parıltılar, gözleri kamaştırıcı olan şeyler.
BEVÂRİK-İ SÜYUF Kılıçların parıltıları.
BEVAS f. Sıkıntı, keder, mihnet, elem, dert, kaygı, gam. * Yokluk.
BEVASİR (Bâsur. C.) Mayasıllar, basurlar.
BEVAŞE Çiftçilerin harman savurmakda kullandıkları çatal şeklindeki tahta kürek, yaba.
BEVATIL (Bâtıl. C.) Batıllar, hurafeler. Hak olmayanlar, sahteler.
BEVATIN (Bâtın. C.) Gizli ve kapalı şeyler. Aşikâr olmayan şeyler. (Zıddı: Zevahir'dir.)
BEVATİR (Bâtire. C.) Keskin, çok kesen kılıçlar.
BEVB Menetmek.
BEVBAT Sahra, çöl, geniş kumluk araziler.
BEVC Berk, şimşek. * Yorulma. * Bağırma, haykırma.
BEVÇ Azamet, büyüklük, heybet. Gösteriş, ihtişam. * Zinet, süs, debdebe.
BEVD Kuyu.
BEVE' Geri çekmek. * İkrar etmek. * Lâyık olmak.
BEVG Üstünlük, galibiyet, galib gelme.
BEVGA Yumuşak toprak.
BEVH Musibete, belâya uğrama; felâket gelmesi. Kederlenme. * Gizli şeyin, sırrın açığa çıkması.
BEVH Kızgınlık ve hiddetin geçmesi. * Ateşin sönmesi.
BEVH Lânet etme, beddua etme, söğme. * Haberli olma. * Düşünme.
BEVİŞ f. Tahmin, farzetme.
BEVJ f. Şiddetli kasırga, su çevrintisi, girdap.
BEVK Fenalık, düşmanlık, keder ve belâ meydana getirme. * Musibet, felâket. * İzinsiz ve habersiz olarak bir yere aniden çıkagelme. * Çalıp çırpma. * Yalan söz. * Boşboğaz (adam). * Şiddetli yağmur.
BEVK Sıçrayıp binme. * Toplanma. Bir araya gelme. * Karışma, karmakarışık olma. * Su kaynağını karıştırarak açma.
BEVKA' Kargaşalık, karışıklık.
BEVL Sidik, idrar.
BEVLE Çok işeyen adam. * Kız çocuğu.
BEVLİYE Tıb: İdrar yolları ve böbrek hastalıkları. Bu hastalıkların teşhis ve tedavisiyle uğraşan tıp dalı. (Üroloji)
BEVN f. Nasib, pay, hisse.
BEVN İki şey arasındaki mesafe. Uzaklık. * Fazilet, meziyet.
BEVN-İ BAİD Çok açıklık, uzak mesafe.
BEVNE Küçük kız çocuğu.
BEVR Helâk olma. Yok olma. * Sınama, deneme. * Alış-veriş sıkıntısı. * Sürülmemiş yer.
BEVS Acele, ileri geçme, ileri gitme. * Bıktırıncaya kadar israr etme. * Bir kimseden kaçıp gizlenme. * Bir şeyin rengi.
BEVS Bahsetmek.
BEVS Öpmek. (Farisîden muarrebdir.)
BEVŞ Her biri bir yerden gelmiş olan bir bölük cemaat.
BEVŞ f. Çalım, gösteriş, debdebe, ihtişam.
BEVT Zengin iken fakir düşme. Düşkünlük.
BEVVA Hindistan cevizi.
BEVVAB Kapıcı. * Menedici.
BEVVAB-I Mİ'DE Mide kapısı.
BEVVABAN (Bevvâb. C.) Kapıcılar.
BEVVABÎN (Bevvâb. C.) Kapıcılar.
BEVVAL Çok bevl eden, aşırı derecede işeyen.
BEVVÂL-İ ÇEH-İ ZEMZEM Zemzem kuyusuna işeyen. * Mc: Yalnız şöhret kazanmak ve adı anılmak için uygunsuz iş yapan.
BEVVAN (C.: Büven-Ebvine) Çadır direği.
BEVVEE Hazırladı, yerleştirdi, sâhib kıldı (meâlinde fiil).
BEVZ Devamlı oturuş. Daimi oturma. * Çillerin kaybolmasından sonra yüzün güzelleşmesi.
BEVZ(EK) f. Rutubetten dolayı yiyecek ve giyeceklerde meydana gelen yeşil renkte küf. * Ağacın, kök kısmına yakın olan yerleri. * Eşek arısı.
BEY' Satmak. * Fık: Bir malı diğer bir mal ile değiştirmek.
BEY'-İ BÂT Kat'i satış.
BEY' U ŞİRÂ Alım-satım. Alış-veriş.
BEYA f. Dolu, dolmuş. * Kapı, girilecek yer.
BEYABAN f. Çöl. Sahra. * İmar olunmamış arazi. * Kır.
BEYAD Mahvolma, yok olma, hiç olma.
BEYADIKA (Beyâzıka) (Beydak ve Beyzak. C.) Küçük yapılı, bodur boylu ve çabuk yürüşlü adamlar, paytaklar. * Satranç oyununda paytaklar, piyadeler.
BEYADİR Harmanlar.
BEYAH (C.: Büyâh) Küçük balık.
BEYAN İzah. Açıklama. Anlatma. Açık söyleme. * Öğretme. * Fesahat ve belâgat. * Edb: Belâgat ilminin hakikat, mecaz, kinâye, teşbih, istiâre gibi bahislerini öğreten kısmı. (Bak: Belâgat) * Söz olsun, iş olsun; vukû' bulan şeyden murad ne olduğunu o şey ile alâkası ve münâsebeti bulunan bir sözle veya bir fiil ile açıklamaktır.
BEYAN-I EFKÂR Fikirleri beyan etme, fikirleri söyleme.
BEYAN-I HÂL Halini anlatma, durumunu bildirme.
BEYAN-I İFHAMİYE Bildirmek ve anlatabilmek için yapılan açıklama.
BEYAN-I TEFSİR Huk: Mücmel ve mübhem bir sözden maksadın ne olduğunu açıklayan beyan.
BEYAN-I ZARURET Huk: Zaruri beyandır. Susmak suretiyle ifade edilen mâna, beyan-ı zaruret kabilindendir.
BEYANAT (Beyan. C.) Nutuklar, izahlar, açıklamalar, beyanlar.
BEYANNAME f. Durumu yazı ile bildiren açıklama.
BEYARE f. Kısa boylu ve bodur olarak yerde yetişen nebat, meyve ve sebze. Kavun, karpuz, kabak...gibi.
BEYARİŞ f. Çare. Tedbir. Deva, derman. İlâç, tiryak.
BEYAT Geceleyin çalışma, geceyi işle geçirme.
BEY'AT (Bak: Biat)
BEYAVAR f. Meşguliyet, meşgul olma, uğraşma, iş.
BEYAZ Aklık, beyazlık. * Aydınlık. * Yumurta akı. * Müsveddenin temize çekilmesi.(Aynada saçıma baktıkça, beyaz kıllar bana diyorlar: "Dikkat et!" İşte o beyaz kılların ihtariyle vaziyet tavazzuh etti. Baktım ki; çok güvendiğim ve ezvakına meftun olduğum gençlik elveda diyor ve muhabbetiyle pek çok alâkadar olduğum hayat-ı dünyeviye sönmeğe başlıyor ve pekçok alâkadar ve âdeta âşık olduğum dünya, bana "Uğurlar olsun" deyip, misafirhâneden gideceğimi ihtar ediyor. L.)
BEYAZÎ Aklık, beyazlık. * Uzunluğuna açılan yazma kitap. * Sığır dili.
BEYD Helâk olmak. * Gayr, diğer.
BEYDA Tehlikeli mevki. * Sahra, çöl. * Medine ile Mekke arasında bulunan düz bir yer.
BEYDAH f. Sert başlı, haşarı at.
BEYDAHA İri ve şişmanca kadın.
BEYDAK Piyade dedikleri nesne. (Satranç âletlerindendir.)
BEYDANE (C.: Beydânât) Yabani dişi eşek.
BEYDE Gr: "Enne" lâfzı gibi, "şu kadar var ki, lâkin" mânâsında istisna edatlarındandır.
BEYDER f. Ekin harmanı. * Doğru lügat.
BEYDERÎ Harmancı.
BEYDÛDET Mahviyet, hiçlik, yok olma.
BEY-GÂH f. Pazar yeri, pazar.
BEYGAR(E) f. Tekdir, azarlama, çıkışma. Sövme.
BEYHAKÎ (Hi: 384-458) Büyük hadis ve fıkıh âlimlerinden olup asıl adı Ebubekir Ahmed bin Hüseyn'dir. İmam-ı Şâfii mezhebinde sözü sened yerine geçen büyük bir hadis âlimidir. Kendisi gibi daha birçok faziletli âlimler yetiştiren Beyhak bölgesinin Hüsrevcurd köyündendir. "Kitab-ün Nusus-uş-Şafiî" ile "Kitab-üs-Sünen Vel'âsar" ve "Essünen-ül-Kebir" ve bir de "Delâil-ün-Nübüvve"gibi eserleri vardır. (K.S.)
BEYHAN Sır saklamıyan, aklında ve kalbinde olanları söyleyen kimse. Boşboğaz.
BEYHOŞ f. (Bihûş) Şaşkın. Akılsız. Deli. Serseri.
BEYHÛC Höyük. (Tarlada ve bostanda dikerler.)
BEYHÛDE f. Boşuna. Boş yere. Faydasız.
BEYHUŞT f. Kökünden çıkarılmış, dibinden koparılmış olan şey.
BEYİN t. Kafatasının en büyük kısmını kaplayan, kalınca ve dayanıklı üç zarla örtülmüş olan bir sinir merkezidir. Yumuşak ve beyazımsı bir kitle olan beyin, duygu ve bilgi merkezidir. Ak ve boz maddeden yapılmıştır ve iki yarım küre olarak yaratılmıştır. Yarım kürelerden birinde bir arıza sebebiyle bu merkezin vazifesini yapamaması hâlinde diğer yarım küre o vazifeyi yapmağa devam etmek ve ârızayı telâfi etmek özelliğinde yaratılmıştır. Meselâ: Bir yarım küredeki görme merkezi bozulsa insan kör olmaz. Diğer yarım küredeki merkez, bu vazifeyi devam ettirir.
BEYİNCİK Art kafa çukurunda beyin kökünün üst arka kısmında bulunan merkezi sinir sisteminin bir organıdır. Mühim bir görevi, hareketlerimizin âhenk içinde olmasını sağlamaktır.
BEYİT (Bak: Beyt)
BEYKARA Kişinin başını sallayarak sür'atle gitmesi.
BEYKEM f. Oda, salon, sofa. * Kasr, köşk.
BEYKUR Sığır.
BEYLEK f. Ferman, emir. Hüccet, vesika.
BEYLEM Rende. * Kazma.* Açılmamış pamuk kozası.
BEYLERBEYİ Tar: Sancak beylerinin başı. Osmanlı eyalet umumi valisi.
BEYN Arası, arasında, aralık. İki şeyin arası. İkisinin ortası. Firkat. Ayrılık. * Burnu ve ayakları uzun karga.
BEYN-EL AHALİ Halk arasında, ahali arasında.
BEYN-EL AKRÂN Akranlar arasında.
BEYN-EL GUZÂT Gaziler arasında.
BEYN-EL MİLEL Milletler arası. (International)
BEYN-EL ULEMÂ Âlimler arasında.
BEYN-NAS İnsanlar arasında, halk beyninde.
BEYN-ES SEMÂ VE-L ARZ Yer ile gök arasında. Arz ile sema arasında.
BEYN-EZ ZEVCEYN Karı-koca arasında.
BEYNAMAZ (Bak: Bînamaz)
BEYNE BEYNE İkisinin ortası. İkisinin arasında. Mücerred. Ne iyi, ne kötü.
BEYNEHÜMA İkisi arasında.
BEYNELMİLEL (Beyn-el milel) Milletler arası. Milletler arasında. International.
BEYNİYE Tecvidde: Harfler okunurken sesin mükemmelen akıp akmama arasında olması, kalın ile yumuşak arası okunması. Bu durumda okunan harfler şunlardır: (Râ, mim, ayn, nun, lâm.)
BEYNÛNET Fâsıla, iki şey arasındaki mesafe, aralık. * Fark, ihtilaf, muhalefet. Zıddiyet, anlaşmazlık, terslik. * Ayrılmak, firkat.
BEYR Helâk olmak. * Bâtıl olmak.
BEYREM (C.: Beyârim) Marangoz rendesi. * Uzun ve sert taş.* Bir yeri kazmakta kullanılan kazma âleti.
BEYSAN Şam hududunda bir yerin adı.
BEYT Ev, oda,hane. * Geceyi bir işle geçirmek. * Edb: İki satırlık manzume.
BEYT-ÜL ANKEBÛT Örümcek yuvası. * Mc: Derme çatma yapılmış ev. * Dayanıksız ve kuvvetsiz şey.(İnkılâb-ı siyasî cihetiyle dininden havf eden adamın dinde hissesi; beyt-ül ankebût gibi zayıf düşmüş cehalettir, onu korkutur... Takliddir, onu telâşa düşürttürür. Zira itimad-ı nefsin fıkdanı ve aczin vücudu cihetiyle, saadetini yalnız hükümetin cebinden zannettiğinden; kalbini, aklını da hükümetin kesesinden tahayyül eder, korkar. M.N.)
BEYT-İ ATİK Kâbe-i Muazzama. (Çok eskiden beri Cenab-ı Hak tarafından her türlü tehlikelerden korunduğu ve kurtarıldığı ve hiçbir kimsenin ona mâlik olmayıp aslının hür olduğundan kinaye olarak bu isim verilmiştir.)
BEYT-ÜL ARUS Gelin odası.
BEYT-ÜL KASİD Edb: Kasidenin seçilmiş en güzel beyti.
BEYT-ÜL MAKDİS Mukaddes ev. Beyt-ül Mukaddes de denir. Çok eskiden Peygamberlerin inşâ ettikleri kudsî mâbet. Bir ismi de Mescid-ül Aksâdır. * İnsanın, Cenab-ı Hak'tan başka kimse ile tatmin olmayan kalbine de aynı isim verilir.
BEYT-İ MA'MÛR İ'mar edilmiş ev. * Kâbe'nin bir ismi.
BEYT-İ MURASSA' Edb: Mısrâların ikisi de kafiyeli olan beyit.
BEYT-ÜZ ZİFÂF Gelin odası. * Edb: Aynı vezinde iki mısra'dan ibâret söz.
BEYTAR Yarılmak.
BEYTAR Nalbant. * Baytar, veteriner. Hayvan hastalıkları hekimi.
BEYTARA Yarılmak. * Hayvan hekimliği, baytarlık.
BEYTAŞÎ (Bak: Bektaşî)
BEYTULLAH Kâbe, câmi, mescid gibi ibadet edilen yer.
BEYTÛTET (Beyt. den) Gece kalma, geceleme. * Ayırmak, teferruk. * Gece baskın yapmak.
BEYT-ÜL GAZEL Edb: Gazelin en güzel olan beyti.
BEYT-ÜL HARAM (Beyt-ül Haram) Kâbe-i Muazzama'nın etrafının bir ismi. Kâfirlerin yaklaşmaları men' edildiği, onlara haram olduğu için bu isimle alınır. (Bak: Kâbe)
BEYTÜLMAL (Beyt-ül mâl) İlk defa Hz. Muhammed (A.S.M.) tarafından kurulan ve gelir kaynaklarıyla sarfiyat yerleri şer'î olarak tayin edilmiş İslâm devletinin mâliye hazinesi.Gelir kaynakları: 1- Zekât ve sadakalar. 2- Ganimetler. 3- Fey=Zekât ve ganimet dışında kalan ve beyt-ül male ait olan mallar.Beyt-ül malden yapılan harcamalar şu kimseleri ihtiva eder:1- Fakirler ve miskinler. 2- Zekât memurları. 3- Borçlular. 4- Yolda kalmış olanlar ve garipler. 5- Azat etmek üzere köle satın alanlar. 6- Allah yolunda cihad edenler. 7- İslâma ısındırmak ve yakınlaştırmak için gönlü hoş tutulması gerekenler.
BEYÛ f. Gelin.
BEYÛG f. Gelin.
BEYÛGANÎ f. Düğün.
BEYÛN f. Afyon.
BEYÛN Dip tarafı geniş olan kuyu, bostan kuyusu.
BEYÛS f. Arzu, istek, taleb. * Ümit. * Tamah. * Alçak gönüllülük. Mütevazilik.
BEY' U ŞİRA Alım-satım. Alış-veriş. (Bak: Bey')
BEYUZ Yumurtlayan tavuk.
BEYYA' (Bey'. den) Dellal. * Alıp satan kimseler. * Perâkende olarak satış yapan küçük tüccar.
BEYYAB Saka, sucu.
BEYYAHE Balık ağı.
BEYYİN(E) Aşikâr. Açıklanmış. Gün gibi vâzih delil. * Müteaddit noktaları beyan eden ve açıklayan.* Şâhid. İsbat vasıtası. Kavi bürhan.
BEYYİNE-İ ÂDİLE Huk: Adaletli kimselerin şehadetleri.
BEYYİNE SÛRESİ Kur'an-ı Kerim'in 98. suresi olup "Kayyime, Münfekkin, Beriyye, Lemyekün" Sûresi gibi isimlerle de söylenir.
BEYYİNAT (Beyyine. C.) Beyyineler. Bürhanlar.
BEYYİNEN Vâzıhan, aşikâr olarak, alenen, açık olarak.
BEYZ (C.: Büyuz) Yumurta. * Kuşun yumurtlaması. * Hayvanların bilhassa atın ayaklarında çıkan yumurta iriliğindeki şişler.
BEYZA (Müe.) Parlak. Beyaz. Sefid. * Afet, dâhiye, belâ, musibet.
BEYZA Yumurta. * Demir başlık. * İnsanın hayası. Husye.
BEYZAT-ÜL BELED Devekuşu yumurtası. * Mc: Aciz, zelil kimse.
BEYZAT-ÜD DÎK Horoz yumurtası. * Mc: Bulunmaz şey.
BEYZAT-ÜL HARR Şiddetli sıcaklık.
BEYZAT-ÜL HIDR Kapalı, örtülü güzel kadın.
BEYZA' (C.: Biyâz) Kasaba, köy. * Güzel yüzlü kadın. (Müz: Ebyaz)
BEYZADE Osmanlı Sultanlarının oğulları. * Bey oğlu. Babası reis veya âmir olan. * Soylu, asil, necib.
BEYZAH İri yapılı, etine dolgun, şişmanca adam.
BEYZAN Beyazlar, aklar.
BEYZAR(E) Geveze, çok konuşan.
BEYZARE Büyük ve uzun sopa.
BEYZAT-ÜL İSLAM İslâm milleti. * İslâm'ın yayıldığı saha, İslâm ülkesi. * İslâm'ın hakiki merkezi.
BEYZAVÎ Vefatı (Hi: 685) Büyük âlim ve müfessirlerdendir. Yazdığı Tefsiri "Beyzavî" ismiyle meşhurdur. Tebriz'de medfundur. (K.S.)
BEYZAVÎ (Beyzî) Yumurta gibi. Yumurtaya benzer şekil.
BEZA Konuşmada açık saçıklık. * Hayasızlık, utanmazlık.
BEZAAT Sermaye.
BEZADÎ Mavimsi bir cins değerli taş. Küçük yakut.
BEZAGA Ortaklık, şirket.
BEZAGA f. Kertenkele, keler.
BEZAH Büyüklenmek. Kibir, gurur.
BEZANE f. Esici. Esen rüzgâr.
BEZAZET Perişanlık, pejmürdelik. Kıyafetin düzgün ve intizamlı olmayışı.
BEZAZET Bezcilik. Manifaturacılık.
BEZBAZ f. Hindistan cevizinin kabuğu.
BEZBEZE şiddetle sarsma, depretme. * Sür'atli yürüme. Kaçma.
BEZBEZE Galibiyet, zafer, galebe, üstünlük. * Sıkılma, daralma. * Kısmet, nasib, pay. Hisse.
BEZE Bez.
BEZE Miskin, zavallı.
BEZE f. Kabahat, suç, hata. Günah.
BEZEC (C.: Bezecât) Boyun çekmek. * Laf vurmak. * Kuzu, hamel.
BEZEK Zinet, süs, debdebe, gösteriş.
BEZEKÂR f. Suçlu, günahkâr.
BEZEKÂRÎ f. Suçluluk, günahkârlık.
BEZER Gevezelik, boşboğazlık, çok konuşmaklık.
BEZESTEN f. Değerli eşyanın satıldığı kapalıçarşı.
BEZEVEN Sıçramak.
BEZG Yarmak, şakk. * Neşter vurmak.
BEZHA' Göğsü dışarı çıkıp arkası içeri giren kadın.
BEZİ' Uslu, akıllı, zarif çocuk. * Zarif.
BEZİE Çirkin, kabih. Otsuz yer.
BEZİM Boncuk dizilen iplik.
BEZİM Kuvvetli, güçlü kişi. * Hiddet ve kızgınlığını belli etmeyip soğukkanlı olarak hareket eden kişi.
BEZİR Geveze, fazla konuşan.
BEZİR Ekilecek tohum, tane. * Keten tohumundan çıkarılan bir yağ. Bu yağ, yağlıboya yapmakta kullanılır.
BEZİRGAN (Bâzâr-gân) f. Tacir, tüccar, alışveriş eden esnaf. Efendi ve ağa yerine Yahudiler için söylenen ünvandır.
BEZİYY Hayâsız, utanmaz kimse.
BEZK Tükürmek.
BEZL Bol. Bol bol verme. Esirgemeden vermek.
BEZL-İ CAN Canını esirgemeden vermek.
BEZL-İ CEHD Gücü yettiği kadar çalışma.
BEZL-İ NÜKUD Parayı bol verme, para dökme.
BEZLA' Kavi, sağlam, muhkem. * İyi fikir.
BEZLE f. Lâtife, hoşa giden kibar ve nâzik söz. Şaka tarzında söylenen söz. * Ahenk ile okunan şiir.
BEZLE-BÂZ f. Şakacı, lâtifeci.
BEZM Yayın kirişini çekip, sonra salıverme. * Bir şeyi diş ucuyla ısırma.
BEZM f. Sohbet meclisi. Muhabbet yeri. Yiyip içme, îş u nûş. Meclis.
BEZM-İ AŞK Aşk meclisi.
BEZM-İ CİHÂN Dünya meclisi. Dünya.
BEZM-İ ELEST Cenab-ı Hak ruhları yarattığında "Ben Rabbiniz değil miyim? meâlinde: $ diye sorduğunda, ruhlar, $ "Evet Rabbimizsin" diye cevap vermeleri ânına "Elest meclisi" veya "Bezm-i elest" tabir edilir.
BEZM-İ GAM Gam meclisi.
BEZM-İ HÂSS Hususi meclis.
BEZM-İ SAFÂ Safâ meclisi, eğlence meclisi.
BEZME Gündüzleyin yenilen bir öğün yemek.
BEZME f. Muhabbet ve sohbet meclisinin bir köşesi.
BEZMGÂH f. Eğlence yeri.
BEZR Tohum. Keten tohumu. Mercimek, bakla, arpa gibi taneli tohum.
BEZR f. Ziraat, ekim.
BEZRE Koltuk kılının az olması. Yüzük halkası.
BEZREKA (Bak: Bedraka)
BEZR-GER f. Çiftçi, ekinci. Tohum serpen.
BEZR-KÂR f. Ekinci, çiftçi. Tohum saçan.
BEZV Beraberlik. * Denk, eşit, misil.
BEZV Et çok olmak. * Ağaçlar sık bitmek.
BEZYÛN Altın işlemesi atlas ki, adına sündüs denilir. * İnce kumaş.
BEZZ Galip olmak.
BEZZ Keten veya pamuktan mamul dokuma.
BEZZAZ Bez satan. Manifaturacı.* Muhaddislerden bir zatın nâmı.
BEZZAZİSTAN f. Esnaf çarşısı. Bedestan.
BEZZE Hor ve hakir olmak.
BID' (Bıd'a) Geceden bir kısım. * Üçten ona ve onikiden yirmiye varana kadar olan sayılar. * Cima, nikah.
BIDAA(T) Bilgi. * Sermaye.
BIDADA Derinin nazik ve yumuşak olması.
BIDIŞGAN Sarmaşık otu.
BIGA' Zina etmek.
BIGYE Azgınlık. * Sıçramak.
BIGZA şiddetli nefret. Hiç sevmeyiş.
BIHRİT Mücerred ve hâlis nesne.
BIKA (Buka. C.) Topraklar, memleketler, ülkeler.
BILGIN Musibet, belâ, felâket, âfet.
BINGILDAK Yeni doğmuş olan çocuğun kafasının üst tarafı. Bu kısım yumuşaktır.
BIRANDA Alm. Savaş gemilerinde, askerlerin yattığı asılı yatak.
BIRTIL (C.: Berâtıl) Rüşvet. * Meşru olmayarak, kanunen bir iş gördürmek için vazifeli olan kimseye rüşvet olarak verilen şey ki, para vesair menfaatlardır.
BITA Ağır davranma, gevşek davranma, gecikme.
BITAKA (C.: Batâik) Varaka, pusla kâğıdı.
BITANE Gizlenilen hâl. Gizli şey. Herkesin görüp bilmesi istenilmeyen ve aşikâr olmayan şey. * Mahrem, sırdaş. * Astar. * Bir şehrin ortası, merkezi.
BITN Zengin. * Bodur. * Obur. * Şaşkın. * Yalnız kendi nefsini düşünen.
BITNA Malın, paranın ve servetin ziyadeliğinden doğan sürur, sevinç. * Mide dolgunluğu.
BITR Bir şeyin boş yere zâyi olması. * İnkâr etmek.
BITRİK (C: Betârika) Reis. * Emir. * Çavuş.
BITTA Yağ koydukları bardak.
BITTİH Karpuz. Kavun.
BIZR Beyhûde, boşu boşuna.
Bİ- Başına eklendiği kelimeyi "e" haline getirir. İle, için mânâlarını vererek Farsçadaki "be" edatıyla aynı vazifeyi görür. Harf-i cerdir. Yâni; kendinden sonraki kelimeyi esre ("İ" diye) okutur. Yemin için de kullanılır.
f. Kelimenin başına getirilerek o kelime menfi yapılır.Misâlleri için, "BİA" kelimesinden sonraki kelimelere bakınız.
f. İstek bildirmek için emir sigasının başına getirilr. Meselâ:
BİCU ( Custen : Aramak) mastarının emir köküne "bi" eklenerek yapılmıştır. Ara, bul mânasında emirdir.
BİA (C: Biyâ) Kilise.
BÎ-AB f. Susuz, kuru. * Donuk. * Rezil, utanmaz, hayasız.
BÎ-ADD Sayısız.
BÎ-ADİL Eşsiz. Eşi olmayan.
BÎ-AMAN Amansız.
BÎ-AR Arsız, hayasız, utanmaz.
BİAS Deprenmek, ıztırab.
BİAT Bağlılığını, itimadını bildirmek. Birisinin hakemliğini veya hükümdarlığını kabul etmek. El tutarak bağlılığını alenen izhar etmek. Bağlılığını tazelemek. * Rey vermek.
BİAT-I RIDVAN Kur'an-ı Kerim'in 48. Sûresi olan Fetih Sûresinde zikri geçen, Hz. Peygamber'e (A.S.M.) bağlılıklarını bildiren sahabelerin biatlarıdır. 1400 veya daha fazla olduğu bildirilir. Bu cemaata Ashab-ı Rıdvan da denir. (R.A.)
BÎ-BAHA Bahasız, Çok değerli.
BÎ-BEHRE Nasibsiz. Mahrum.
BÎ-BEKA Bekasız, devamsız.
BİBERON Fr. Emzik.
BİBİ Hala, babanın kızkardeşi.
BÎ-BİDAAT f. Sermayesiz.
BİBLİYOGRAF yun. Kitaplar üzerinde geniş bilgisi olan kişi.
BİBLİYOGRAFYA yun. Kitaplar hakkında bilgi. Belirli mevzular üzerindeki neşriyatın tamamı.
BİBLO Fr. Salonlarda, masaların ve rafların üzerine süs için konan vazo gibi küçük eşya.
BÎ-BÜNYAD f. Esassız, temelsiz.
BÎ-CA f. Yersiz.
BİCAD Hz. Abdullah'ın lâkabı. * Çizgili olarak yol yol dokunmuş aba, kilim, halı.
BİCAD f. Yakuttan daha az değerli kırmızı bir taş. * Kırmızı dudak.
BİCADE Alaca boncuk.
BİCAL Büyük gövdeli şey. Azîm. Cesîm.
BÎ-CAN f. Ruhsuz, cansız.
BÎ-CİĞER f. Korkak, ciğersiz, yüreksiz.
BİCİŞK f. Bilgin, hakîm. * Serçe kuşu.
BİCRİT Temiz, hâlis şey.
BİCÛ (Custen: Aramak) mastarının emir köküne "bi" eklenerek yapılmıştır. Ara, bul meâlinde emirdir.
BÎ-ÇARE f. Çaresiz. Zavallı. Şaşkın.
BÎ-ÇAREGÂN f. Zavallılar. Biçareler.
BÎ-ÇAREGÎ f. Zavallılık, biçarelik.
BÎ-ÇAREVÂR f. Zavallı gibi, biçare gibi.
BİÇİŞK f. Doktor, hekim.
BİÇİZ f. Pek küçük ve değersiz şey.
BİÇREK f. Kandırılıp aldatılarak kendisiyle daima alay edilen kimse.
BÎ-ÇÛN f. Emsalsiz, eşsiz, ortaksız, benzersiz. * Sebep sorulmaz. (Allah C.C.)
BİD Yok olma.
BİD f. Söğüt ağacı.
BİD' Birden dokuza kadar veya üçten ona; yahut da onikiden yirmiye kadar olan sayılar. Birkaç. * Gecenin bir kısmı.
BİD' İlim, şecaat ve şerafette kâmil ve yegâne. * Yeni.
BİDA' (Bid'at. C.) Bid'atlar. Sonradan meydana çıkan şeyler. (Bak: Bid'at)
BİDAA (Bidâat) Sermaye, ana para. * Tahsil olunmuş ilim.
BÎ-DAD Zâlimlik. Zulüm. İşkence. Adaletsizlik.Ne mümkün zulm ile bî-dâd ile imhâ-yı hakikat.Çalış, kalbi kaldır muktedirsen âdemiyyetten.
BÎ-DADGER f. Gaddar, zâlim, hain.
BÎ-DADGERÎ f. Gaddarlık, hainlik, zâlimlik.
BÎ-DADÎ Adaletsizlik. Zâlimlik.
BİDAH f. Sert başlı, huysuz at, aygır.
BİDAL Bir şeyi başka diğer bir şeyle değiştirme, tırampa etme.
BİDANET Semizlik, besililik, yoğunluk.
BÎDAR f. Uykusuz, uyumayan. Uyanık.
BÎDAR-BAHT f. Mutlu.
BÎDAR-DİL f. Uyanık, aydın.
BİDARE f. Tutkun, âşık, düşkün.
BÎ-DARÎ Uyanıklık. Dikkatlilik.
BİD'AT (Bid'a) Sonradan çıkarılan âdetler. * Fık: Dinin aslında olmadığı hâlde, din namına sonradan çıkmış olan adetler. Meselâ: Giyim ve kıyafetlerde, cemiyet (toplum) hayatındaki ilişkilerde, terbiye ve ahlâk kurallarında, ibadet hayatında yani dinin hükmettiği her sahada, dine uygun olmayan şekiller, tarzlar, kurallar, âdet ve alışkanlıklardır ki, insanı sapıklığa götürür. Din âlimleri tarafından din namına beğenilen ve dinle ilgili yeni icad ve hükümlere bid'a-yı hasene; beğenilmeyip tasvib görmeyenlere de bid'a-yı seyyie denilmektedir. (Bak: Sünnet, Fitne)(Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâm ferman etmiş: $ Yâni $ sırrı ile: Kavaid-i Şeriat-ı Garra ve desatir-i Sünnet-i Seniyye, tamam ve kemalini bulduktan sonra yeni icadlarla o düsturları beğenmemek veyahut hâşâ ve kellâ, nâkıs görmek hissini veren bid'aları icad etmek, dalâlettir, ateştir.Sünnet-i Seniyyenin merâtibi var. Bir kısmı vâcibdir, terkedilmez. O kısım, Şeriat-ı Garrâ'da tafsilâtiyle beyan edilmiş, onlar muhkemattır. Hiçbir cihette tebeddül etmez. Bir kısmı da nevâfil nev'indendir. Nevâfil kısmı da, iki kısımdır. Bir kısmı, ibadete tâbi Sünnet-i Seniyye kısımlarıdır. Onlar dahi Şeriat kitablarında beyan edilmiş. Onların tağyiri bid'attır. Diğer kısmı, "Âdâb" tabir ediliyor ki, Siyer-i Seniyye kitablarında zikredilmiş. Onlara muhalefete, bid'a denilmez. Fakat, âdâb-ı Nebeviyeye bir nevi muhalefettir ve onların nurundan ve o hakiki edebden istifade etmemektir. Bu kısım ise (örf ve âdat) muamelât-ı fıtriyede Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmın tevâtürle mâlum olan harekâtına ittiba etmektir. Meselâ: Söylemek âdâbını gösteren ve yemek ve içmek ve yatmak gibi hâlâtın âdâbının düsturlarını beyan eden ve muaşerete taalluk eden çok Sünnet-i Seniyyeler var. Bu nevi Sünnetlere "âdâb" tabir edilir. Fakat o âdâba ittiba eden, âdâtını ibadete çevirir. O âdâbdan mühim bir feyz alır. En küçük bir âdâbın mürâatı, Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmı tahattur ettiriyor; kalbe bir nur veriyor. Sünnet-i Seniyyenin içinde en mühimmi, İslâmiyet alâmetleri olan ve şeâire de taalluk eden sünnetlerdir. Şeâir, adeta hukuk-u umumiye nev'inden cemiyete ait bir ubudiyettir. Birisinin yapmasiyle o cemiyet umûmen istifade ettiği gibi, onun terkiyle de umum cemaat mes'ul olur. Bu nevi şeâire riya giremez ve ilân edilir. Nâfile nev'inden de olsa, şahsi farzlardan daha ehemmiyetlidir. L.)(Sünnet-i Seniyyenin herbir nev'ine tamamen bilfiil ittiba etmek, ehass-ı havassa dahi ancak müyesser olur. Ona bilfiil olmasa da, binniyyet, bilkasd tarafdarane ve iltizamkârane talib olmak, herkesin elinden gelir. Farz ve vâcib kısımlara zaten ittibaa mecburiyet var. Ve ubûdiyyetteki müstehab olan Sünnet-i Seniyyenin terkinde günah olmasa dahi, büyük sevabın zâyiatı var. Tağyirinde ise, büyük hata vardır. Adat ve muamelâttaki Sünnet-i seniyye ise, ittiba ettikçe, o âdât, ibadet olur. Etmese itab yok. Fakat, HABİBULLAH'ın âdâb-ı hayatiyesinin nurundan istifadesi azalır. Ahkâm-ı ubudiyette yeni icadlar, bid'attır. Bid'atlar ise, $ sırrına münafi olduğu için merduddur. Fakat, tarikatta evrad ve ezkâr ve meşrebler nev'inden olsa ve asılları Kitab ve Sünnet'ten ahzedilmek şartiyle ayrı ayrı tarzda, ayrı ayrı surette olmakla beraber, mukarrer olan usul ve esâsat-ı Sünnet-i Seniyeye muhalefet ve tağyir etmemek şartiyle, bid'a değillerdir. Lâkin bir kısım ehl-i ilim, bunlardan bir kısmını bid'aya dahil edip, fakat "bid'a-i hasene" namını vermiş. İmam-ı Rabbâni Müceddid-i Elf-i Sâni (R.A.) diyor ki: "Ben seyr-i sülûk-u ruhanide görüyordum ki: Resul-i Ekrem Aleyhissalâtü Vesselâmdan mervi olan kelimat, nurludur. Sünnet-i Seniyye şuaı ile parlıyor. Ondan mervi olmayan parlak ve kuvvetli virdleri ve hâlleri gördüğüm vakit, üstünde o nur yoktu. Bu kısmın en parlağı, evvelkinin en azına mukabil gelmiyordu. Bundan anladım ki: Sünnet-i Seniyyenin şuaı, bir iksirdir. Hem o Sünnet, nur isteyenlere kâfidir, hariçte nur aramağa ihtiyaç yoktur." L.)
BİD'AT-ÜZ ZAMAN Zamanın bid'ası. Yeni çıkan harikulâde şey. Zamanın acib ve garibi.
BİDÂYET Başlangıç. İlk önce. Evvel ve ibtida. İlk olarak.
BİDÂYETEN İlk olarak.
BİDAYET MAHKEMESİ Bu tâbir eskiden Asliye Mahkemeleri için kullanılırdı.
BİDDE Derman, tâkat, güç, kuvvet.
BÎDEVLET f. Mutsuz, zavallı.
BİDH Geniş ova.
BÎ-DİL f. Ürkek, korkak. * Âşık. * Kalbsiz, gönülsüz. * Nüktesiz.
BÎ-DİMAĞ f. Kafasız, akılsız.
BÎ-DİN f. Dinsiz. * Merhametsiz, acımasız.
BÎ-DİRENG f. Durmıyan, oyalanmayan, eğlenmeyen, çabuk.
BÎ-DİRİĞ f. Esirgemeyen, elinden geleni yapan. * Esirgenmeyen.
BİDİSTAN f. Söğütlük.
BİD'İYYAT (Bid'a. C.) Bid'alar. (Bak: Bid'a)
BİDRE Ağaç kurdu.
BİDRÛD f. Sağlık, salimlik, selâmet.
BÎ-DUHT f. Kızı olmıyan. * Zühre Yıldızı.
BİE Yurt, konak.
BÎ-EDEB Edebsiz. Terbiyesiz.
BÎ-EMANÎ Emin olmamak. Emniyetsizlik.
BÎ-ENBAZ şeriki ve benzeri ve eşi olmayan, eşsiz. Allah (C.C.)
Bİ-ESRİHİ Hep birlikte, hep bir arada.
BİET Bir menzile konma. * Hal, durum, nitelik, keyfiyet.
BÎ-FASAL (Kürtçe) Fırsat vermeyen, kocaman mahlûk.
BÎ-FETRET (Bilâ-fetret) Dâimâ, kesiksiz olarak.
BÎ-GAH f. Vakitsiz, zamansız.
BİGAL f. Kargı, mızrak.
BİGAL (Bagl. C.) Katırlar, esterler.
BÎ-GÂNE Kayıtsız. Alâkasız. * Aldırışsız. Yabancı. Dünya ile alâkayı kesmiş olan.
BÎ-GÂNEGÎ f. Yabancılık.
BÎ-GAREZ f. Garezsiz. * Taraf tutmıyan, tarafsız.
BÎ-GAYAT (Bi-gaye. C.) f. Sonu olmayanlar, sonsuzlar.
BÎ-GAYE(T) Gayetsiz, sonsuz. * Gayesiz.
BÎ-GERAN f. Sınırsız.
BÎ-GIŞŞ f. Hilesiz, safi, karışıksız. * Samimi.
BÎ-GÜMAN f. şeksiz, şüphesiz.
BİH O, onu, ona, ondan, onunla mânâlarına gelir.
BİH f. Menba, kaynak. * Temel, asıl, kök.
BİH f. Yeğ, iyi. * Ayva.
BÎ-HABER f. Habersiz, bilgisiz.
BİHAH(E) Ses kısıklığı.
BİHAK Erkek kurt.
BİHAK Gözsüz etmek, kör etmek.
Bİ-HAKKINÌ Tamamıyla, hakkıyla.
BİHAM Dolu, memlû.
BİHAN (Bih. C.) f. İyiler, iyi adamlar.
BÎ-HANÜMAN f. Çoluk çocuksuz, yersiz yurtsuz.
BİHAR (Bahr. C.) Denizler. Deryalar. * Mc: İlmi çok olan âlimler.
BÎ-HAR f. Dikensiz.
BÎ-HAREKET f. Kımıldamıyan, hareketsiz.
BİHASEB-İL ÂDE Âdet kabilinden, âdet kabul ederek.
BÎ-HASIL f. Ebedî, sonsuz, nihayetsiz, bâki. * Verimsiz, faydasız.
BÎHASTE f. Şaşkın. Yorgun. Aciz.
BİHBUD f. Sağlam, sıhhi vücud, iyi, sağ.
BÎ-HEMAL f. Benzersiz, eşsiz.
BÎ-HEMTA f. Eşsiz. Dengi olmayan. Benzersiz.
BÎ-HENGAM f. Vakitsiz, zamansız.
BÎ-HESAB f. Sayısız, hesapsız.
BİH-GÜZİN f. Sarraf. * Bir şeyin en güzelini seçen.
BİHİ f. Ayva.
BÎ-HİCAB Hicabsız, perdesiz, âşikâr olarak.
BİHİM O, onları, onlara, onlardan, onlarla mânâlarına gelir ve zamirdir.
BİHİMA O ikisi, o ikisine, o ikisinden, o ikisiyle mânâlarına gelir ve zamirdir.
BİHİN(E) f. En iyi, pek iyi, seçkin. * Hallaç.
BİH-KEN f. Kökünden çıkaran, kök söken.
BİHNANE f. Beyaz ve has ekmek.
BÎ-HOD f. Çılgın, kendinden geçmiş olan, ne yaptığının farkında olmayan. * Bayılmış.
BİHR Ağız kokusu.
BİHRAM f. Savm, oruç.
BİHRED Akıllı kimse.
BİHTE f. Kalburdan geçirilmiş, elenmiş.
BİHTER(EK) f. En iyi, daha iyi.
BİHTEREK f. Farslılarca, 120 senede bir def'a 13 ay kabul edilen yılın ismi.
BİHTERÎ f. Üstünlük, en iyi ve üstün olma.
BİHTERÎN f. Pek iyi, en iyi.
BÎ-HUDE f. Boşuna, beyhude, boşu boşuna.
BÎ-HUŞ Akılsız. Sersem, bunak.
BÎ-HUZUR f. Rahatsız, huzursuz, tedirgin.
BÎ-İDAD Sayısız. * Eşsiz, benzersiz. * Denksiz.
BÎ-İHTİYAR İhtiyarsız. Elinde olmadan.
BÎ-İNSAF f. Acımasız, insafsız.
BÎ-İNTİHA f. Sonsuz, nihâyetsiz.
BÎ-İRTİYAB f. Şüphesiz.
BÎ-İŞTİBAH Şüphesiz. Şeksiz.
Bİ-İZNİLLAH Allah'ın izni ile.
BİJE f. Safi, halis, katıksız, sade, sırf. * Hususiyle.
BİJENG f. Kapı anahtarı, miftah.
BİKA Mercimek.
BİKA' (Buk'a. C.) Ülkeler, memleketler. Topraklar, yerler.
BÎ-KÂR f. Kârsız, işsiz kimse. Bekâr kişi. (Bekârlık, bikârların kârıdır. İşârât)
BÎ-KARAR Kararsız.
BÎ-KAYD Kayıtsız, şartsız. *Alâkasız, aldırmaz.
BÎ-KERAN (Bî-girân) f. Sınırsız, sonsuz. * Kenarsız. * Hesabsız.
BÎ-KES Kimsesiz.
BÎ-KIYAS f. Kıyassız, ölçüsüz.
BİKLE Fıtrat, yaradılış, tabiat. * Kılık, kıyafet. Şekil, biçim.
BİKR (Bikir) Bozulmamış. Temiz. * Bekâr. El sürülmemiş. * Her şeyin evveli. * Eşi benzeri görülmemiş, misli sebkat etmemiş her amel ve vaziyet.
BİKR-İ FİKİR f. İlk olarak söylenen fikir.
BİKR-İ MAZMUN İlk def'a söylenmiş mazmun. (Bak: Mazmun)
BÎ-KUSUR f. Eksiksiz, kusursuz, tam, mükemmel.
Bİ-KÜNEM Yapayım.
Bİ-KÜN TEVBE Tevbe et.
BİLÂ Olmayarak, sahib olmıyan "...sız,...siz" mânâları yerine kullanılan edattır. Kelimenin başına getirilerek menfi mânâ hasıl olur.
BİLÂ-ADDİN f. Sayısız. Adetsiz.
BİLÂ-BEDEL Bedelsiz. Ücretsiz, meccanen.
BİLABİL Elem, keder, tasa, dert, gam. * Telâş.
BİLÂD (Belde. C.) Beldeler. Diyarlar. Memleketler. Şehirler.
BİLÂD-I ÂMİRE İmar edilmiş, yapılmış beldeler. * Devlet idaresindeki yerler.
BİLÂD-I CESİME Büyük ülkeler.
BİLÂD-I SELÂSE Eskiden İstanbul, Edirne ve Bursa'nın üçüne birden verilen isim.
BİLADE f. Müzevvir, fâsid, fesatçı, ispiyon eden.
BİLÂ-FAİZ Fâizsiz.
BİLÂ-FASILA Fâsılasız, aralıksız, durmadan.
Bİ-L-AHİRE Sonra, sonradan, sonunda.
BİLÂ-İSTİSNA İstisnâsız, ayırt etmeksizin.
BİLÂ-KAYD U ŞART Kayıtsız şartsız.
BİLAKİS Aksine. Tersine. Zıddına.
BİLAL Siyah ve beyaz, yâni kara ile ak olmak. (Bak: Belal)
BİLAL-İ HABEŞÎ Resûl-i Ekrem'in (A.S.M.) müezzini idi. Sesi çok güzeldi. Ezan okurken çokları ağlardı. Kölelikten Hz. Ebu Bekir-i Sıddîk (R.A.) satın alıp azâd etmişti. Her gazada hazır bulunmuştu. (Hi: 20) de dâr-ı bekaya göçtü. (R.A.)
BİLANÇO ing. Ticarî bir müessesenin muayyen bir devre sonunda alacak verecek durumunu göstermek üzere meydana getirdiği cetvel. * Mc: Herhangi bir işte belirli bir müddet sonundaki iyi ve kötü neticelerin karşılıklı durumu.
BİL'ASALE Bizzat. Kendisi. Eli ile. Başkasını vâsıta etmeden. Asâleti ile.
BİLÂ-SEBEB Sebepsiz.
BİLÂ-TEEMMÜL Düşünmeden. Düşünmeksizin. Dikkatli olmadan.
BİLÂ-TEVAKKUF Durmadan, tereddüt etmeden.
BİLÂ-UDUL Dönmeden, sapmadan. Udul etmeden.
BİLÂ-ÜCRET Parasız, ücretsiz.
BİLÂ-VASITA Vasıtasız. Araya biri girmeden, doğrudan doğruya.
BİL'AYAN Açık olarak. Meydanda olarak.
BİLAZ Kaçkın kimse. * Yemeği doyana kadar yiyen. * Kısa boylu adam.
BİLBEDAHE Açıktan. Aşikâr olarak. Meydanda olarak. Besbelli.(...Hem şu âlemin Sâni-i Zülcelal'i bütün güzel masnuatiyle kendini zişuur olanlara tanıttırması ve kıymetli nimetler ile kendini onlara sevdirmesi bizzarure onun mukabilinde, zişuur olanlara marziyatı ve arzu-yu İlâhiyelerini bir elçi vasıtasiyle bildirmesini istemesine mukabil; en âlâ ve ekmel bir surette, Kur'an vasıtasıyla o marziyat ve arzuları beyan eden ve getiren yine bilbedahe O Zât'tır. M.)
BİLCÜMLE Bütün, hepsi. Umumiyetle.
BİLDEM Göğüs önü. * Boğaz. * Akılsız kimse.
BİLEK f. Çatal temrenli bir nevi ok.
BİLFARZ Olduğunu kabul ederek. Farzolarak.
BİLFİİL Sırf kendisi. Kendi çalışması ile. Başkası karışmadan.
BİL-GUDUVV-İ VE-L-ÂSÂL Sabah ve akşam.
BİLHADS Hads ile. Son derece bir sür'at-i intikal ile. (Bak: Hads)
BİLHADSİSSÂDIK Doğru bir hads ile. (Bak: Hads)
BİL-HASSA Hususi olarak, mahsus, özellikle.
BİL-HAYR Uğurlu olarak, hayırla.
BİL-ITLAK Mutlak olarak. Hiçbir şeye bağlı olmaksızın. (Bak: Itlak)
BİL-İCMA İcma ile. (Bak: İcma')
BİL-İLTİZAM Bile bile. Bir şeyi doğru ve lüzumlu görüp taraftar olmakla.
BİL-İMTİSAL Uyarak, imtisal ederek.
BİLİNÇ t. Psk: İnsanın kendi varlığından ve kendine tesir eden çevresinde meydana gelen hadise ve değişikliklerin, bilgisine sahip olması hali. Şuurun dereceleri vardır. Meselâ: Düşünüyorum ve düşündüğümü biliyorum, yine düşündüğümü bildiğimi de biliyorum ve hakeza. Şuurlu olma ruhun bir vasfıdır. Maddede şuur yoktur. Ve şuurun maddi izahı şuursuzca bir izah olup batıldır. (Bak: Şuur)
BİLİNÇALTI t. Psk: Şuur altı. Geçmişte yaşadığımız ve etkisi altında kaldığımız hâdiselerden şimdi hatırlayamadıklarımız, şu anda da varlığımızda meydana gelen hadiselerden bilgisine sahip olmadıklarımızın hepsi. İnsan şuurlu hareket ettiği gibi şuuraltı etkilerle de hareket eder. İnsan şuuraltının etkisiyle hareket ettiği zaman bu hareketini şuuruyla izah ederken bahane sebepler bulur. Ama bu sebepler hareketin mahiyetini izahtan uzak kalır.
BİLİNEMEZCİLİK (Bak: Lâedriye)
BİLİRKİŞİ (Bak: Ehl-i vukuf)
Bİ-LİSAN-İL-ARZ Arzın diliyle. Yeryüzünün lisân-ı hâliyle.
BİLİSTİHKAK Lâyıkıyla, liyakatı olarak. Hakkıyla. Haklı olarak.
BİL-İSTİKLAL Başlıbaşına, istiklâl üzere.
BİL-İŞTİRAK Birleşerek, ortaklaşa.
BİLİTTİFAK İttifak ile. Beraberce, birlikte, elbirliğiyle.
BİLKASD Kasd ile, düşünerek. Bilerek.
BİLKUVVE Fiil mertebesine varmadan. Tasavvurda, tasavvurî olarak. Düşünce halinde. Kabiliyet ve istidat ile.
BİLKÜLLİYE Tamamı ile. Büsbütün. Bütün ile. Tamamen.
BİLL Mübah olan şey.
BİLLAHİ Allah'a, Allah'tan. * (Yemin) maksadı ile söylenir.
BİLLE Yaşlık, ıslaklık. Çiy dedikleri rutubet ki sabah vakitlerinde olur.
BİLLİT Akıllı, hâzık ve mâhir kimse.
BİLLİZ Kısa boylu adam. * Şişman kadın.
BİLLUR Şeffaf, parlak taş, elmas gibi kıymetli. Cam gibi parlayan.
BİLMUKABELE Karşılıklı. Karşılık olarak. Mukabil olarak.
BİL-MÜNAVEBE Değişerek, nöbetleşe.
BİLMÜŞAHEDE Görmek suretiyle, görerek.(Hem Sâni-i Âlem'in nihayet cemalde olan kemal-i san'atı üzerine enzar-ı dikkati celb etmek, teşhir etmek istemesine mukabil, en yüksek bir sada ile dellallık eden; yine bilmüşâhede O Zat'tır... M.)
BİLSAM f. Zâtülcenb, akciğer zarı iltihabı.
BİL-UMUM Bütün, tamamı, hep.
BİLV Belâ. * Zahmet. * Tecrübe, imtihan.
BİLVASITA Vâsıta ile. Birisinin vâsıta olması, aracılığı ile. * Edb: Terci' ve terkib-i bentleri teşkil eden parçaları birbirine bağlayan beyit.(Bak: Musarra')
BİLYAKÎN Bir şeyi şeksiz ve şüphesiz olarak itikad-ı kavi ve sahih ile bilmek, derk etmek. (Bak: Yakin)
BİLYE (C.: Belâya) Belâ, * Zahmet. * Tecrübe, imtihan.
BİM f. Korku, havf. * Tehlike.
BİM-İ CÂN Can korkusu, ölüm korkusu.
BİM Ü ÜMİD Korku ve ümid.
BİMANEND Eşsiz, nazirsiz.
BİMAR (C.: Bimârân) f. Mariz, hasta, alil.
BİMARE f. Hasta, alil. * Muharebeler veya akınlar esnasında ele geçirilen kadın esirlerin ayrıldıkları sınıflardan birinin adı.
BİMARHANE Tımarhane. Akıl hastahanesi.
BİMARİSTAN f. Tımarhane. * Hastahane.
BÎ-MEAL f. Hükümsüz, mânasız, saçmasapan söz.
BÎ-MECAL f. Mecalsiz, halsiz, dermansız, zayıf.
BÎ-MEKÂN f. Mekânsız, yersiz, yurtsuz. * Serseri.
BÎ-MER f. Sayısız, hesapsız.
BÎ-MİHR f. Sevgisiz, şefkatsiz.
BİM-NAK f. Korkmuş.
BÎ-MÜDAM Devamsız.
BÎ-MÜDANÎ Eşsiz. Denksiz.
BÎN f. Kelime sonuna ilâve ile "gören, görücü" mânalarına gelir. Meselâ:
DÜRBÎN Uzaktan gören, dürbün.
BİNA f. Gören, görücü. * Göz.
BİNA' (C.: Ebniye) Yapı, ev. Yapma, kurma. * Gr: Müteaddi, lâzım, meçhul, mütavaat gibi fiillerin esasını mevzu yapan kitab.
BİNABERİN f. Bunun üzerine, bu sebebe binâen, bundan dolayı.
BİNA-DİL f. Basiretli. Kalbi hakikatı kavrayan.
BİNA EMİNİ İnşaatı kontrol eden.
BİNÂEN ...den dolayı, bu sebepten. Mebni ve müstenid olarak. Dayanarak.
BİNÂENALÂHAZA Bundan dolayı. Buna binaen.
BİNÂENALEYH Bunun üzerine, ondan dolayı.
BİNAGUŞ f. Kulak tozu. * Kulak memesi.
BÎ-NAM f. İsimsiz, nâmsız.
BÎ-NAMAZ f. Namaz kılmayan, namazı terkeden, namazsız. Beynamaz. (Bak: Târik-üs salât) Namaz, İslâmın temel şartlarından biridir. Peygamberimiz (A.S.M.), namaz dinin direğidir demiştir. Namazını terkeden dininin direğini yıkmış olur. Beş vakit namaz için bir saat yetmektedir. İnsan bir günün 24 saatinden bir saatini Allah'ın huzuruna çıkmak demek olan namaza ayırmazsa büyük ziyana uğramış olur. Namaz kılan insan kötülükten korunur. Yaptığı işler de güzel bir niyetle ibadet hükmüne geçebilir.
BÎ-NASİB f. Nasibsiz, tâlihsiz.
BİNAVEND f. Mâni, engel.
BİNA-YI MECHUL Fiilde fâilin, öznenin meçhul olması hâli. Meselâ: "Yazmak" fiilinin binâ-yı meçhulü olan "yazıldı" kelimesinde olduğu gibi. Fiilde fâilin belli olması hâlinde de "binâ-yı malûm" denir. "Nuri yazdı" gibi.
BÎ-NAZ f. Naz etmeden Nazsız.
BÎ-NAZİR f. Benzeri olmayan. Nasirsiz.
BİNBAŞI Ask: Bin kişiye yakın olan bir tabur askere kumanda eden subay; yarbayın bir alt, yüzbaşının bir üst derecesidir.
BİNC Her nesnenin aslı ve kökü.
BİNCİŞK f. Şerçe kuşu.
BİNEFSİHİ Bizzat, kendisi, kendisi ile.
BİNEK f. Gözbebeği, hadeka.
BÎ-NEMEK f. Lezzetsiz, tatsız, tuzsuz.
BİNENDE f. Görücü, gören. * Tedbirli, ilerisini düşünen, akıllı.
BÎ-NENG f. Rezil, namussuz.
BÎ-NEVA f. Zavallı, nasibsiz, muhtaç, çaresiz.
BİNEVEND f. Mâni, engel.
BİNÎ f. Burun. (İnsan ve deniz için kullanılır.) * Dağ tepesi. * Zirve, uç nokta. * Yayın ele alınan kısmının ucu. * Görürlük, görmeklik.
BÎ-NİHAYE f. Sonsuz, nihayetsiz, ebedi, bâki, tükenmez.
BİNİŞ f. Basiret, görüş, görme kabiliyeti. * Mülâkat.
BÎ-NİYAZÎ f. Zenginlik.
Bİ-N-NEFS Kendi kendisi.
BİNNETİCE Neticede, netice olarak.
BİNNİHAYE Sonuna kadar. Sonsuz.
Bİ-N-NİSBE Nisbetle, bir dereceye kadar.
BİNNİYET Kastederek. Niyetle.
BİNSAR (Binsır) Serçe parmakla orta parmak arasındaki parmak. Yüzük parmağı.
BİNT Kız. Kızı. "Fâtıma bint-i Resûl-i Ekrem (A.S.M.): Resûl-i Ekrem'in (A.S.M.) kızı Fâtıma (R.A.)"
BİNT-ÜL-FİKİR Düşünce mahsulü.
BİNT-ÜL KEREM şarap, hamr.
BİNT-İ LEBUN Üç yaşına girmiş dişi deve.
BİNT-İ MEHAD İki yaşına girmiş olan dişi deve.
BİNT-ÜL MENİYYE Ölüm, vefat, mevt.
BÎ-NUKAT f. Ebced hesabında noktasız harfler. (Bak: Mühmel)
BÎ-PAYAN f. Sonsuz. Payansız.
BÎ-PERVA f. Korkusuz. Pervasız.
Bİ'R Kuyu.
Bİ'R-İ MUATTAL Suyu kesilmiş kuyu. Susuz kuyu.
Bİ'R-İ ZEMZEM f. Zemzem kuyusu.
BİRA (Felemenkçe) İçinde alkol bulunan ve bu sebeple haram olan bir cins içki.
BİRABBİ Rabbimle, Rabbime.
BİRAD f. İhtiyar, pir. Dermansız, güçsüz kimse.
BİRADER (Berâder) f. Kardeş.
BİRADER-İ MANEVÎ Din veya âhiret kardeşi.
BİRADER-İ RIDAÎ Süt kardeşi.
BİRADERANE f. Dostça, kardeşçe.
BİRADERÎ f. Kardeşle ilgili. Kardeşlik.
BİRADERZADE f. Kardeş oğlu. (Yeğen: Kızkardeşin oğludur.)
BÎ-RÂHE f. Çıkmaz sokak. Sapa yer, yolu bulunmayan yer.
BİRAK Cennet merkeplerinden bir bineğin adı.
BİRAN(E) f. Viran, harab, yıkık, dökük, eski.
BİRASTE f. Budanmış ağaç. Fazla dalları kesilmiş ağaç.
BÎ-RAYB (Bî-reyb) şüphesiz. şeksiz.
BİRAZ Karşı karşıya kavga etme. Savaşa atılma.
BİRBAS Derin kuyu.
BİRCİS Sütlü Deve. Müşteri yıldızı.
BÎ-RENG f.Renksiz . Taslak halinde resim.
BİRE'SİHİ Kendi başına, bizzat.
BÎ-REYB f. şüphesiz, şeksiz.
BİR GÛNA Hiçbir suretle. Bir suretle. Bir türlü.
BİRİG f. Üzüm salkımı.
BİRİNC f. Bir hububat cinsi olan pirinç. * Pilav. * Pirinç madeni.
BİR'İS Sütlü deve.
BİRİŞTE f. Kızartılmış.
BİRKAŞ (C.: Berâkış) Serçeye benzer bir küçük kuşun adı.
BİRKÎL Tüfek. * Zemberek adı verilen bir savaş aleti.
BİRLEME (Bak: Tevhid)
BİRNAS Derin kuyu.
BİRNİS f. At kestanesi.
BİRR Temizlik. * Günahtan çekinmek. * Takvâ. * İn'âm ve ihsan etme. * Amel-i sâlih, iyi amel. * Koyunu sevketmek. * Gönül, kalb. * Tilki yavrusu. * Fâre.
BİRS Pamuk.
BİRSA' Uzun boylu, semiz.
BİRSAM (Hallüsinasyon) Akıl hastalarının, gerçekten var olmayan bir şeyi varmış gibi yanlış idrak etmeleri halidir. Meselâ karınlarında veya başlarının içinde yılan bulunduğunu söylemeleri yahut bir canavarın ağzını açıp kendilerine baktığını söylemeleri birsam hâlini gösterir.
BİRŞAM Hiddetli nazar, kızgın bakış.
BİRUN f. Dışarı, hârici, dış. * Fazla.
BİRUNANE Haddini aşarak. Haddini tecavüz ederek.
BÎ-RUYÎ f. Yüzsüzlük, edebsizlik, hayâsızlık.
BİRUZ f. Değersiz, zümrüte benzer yeşil renkte bir taş.
BİRYAN f. Kebabın bir nev'i. Piran. Pürân.
BİRZEVN (C.: Berâzin) Semer vurdukları at. (Farisîde "esb-i palanî" derler)
BİRZİN Ağaç maşrapa.
BÎ-SÂMAN f. Sermayesiz, parasız.
BİSAT (C.: Büsüt) Döşek. * Döşeme, kilim, minder.
BİSAT-I ARZ Yeşillik, çimen.
Bİ'SE Ne fena, ne kötü, ne çirkin mânâlarına gelir. Ve birleşik kelimeler yapılır.
BÎ-SEBEB f. Sebepsiz, boşuna, yok yere.
BİSELAMET-İL-EMR İşin kolaylıkla ve zahmetsiz yapılması.
BİSER(E) f. Atmaca cinsinden, zaganos denilen bir nevi avcı kuşu.
BÎ-SER f. Başsız.
BÎ-SER Ü PÂ Sefil ve perişan.
Bİ'SET Gönderilme. İnsanları hak ve doğru yola sevk için gönderilen Cenab-ı Peygamberimiz Resül-i Ekrem'in (A.S.M.) nübüvvetinin başlangıç zamanı, nübüvvetinin bidayeti.(Nasârâ ulemâ-yı benâmından İbn-ül Alâ, bi'setten ve Peygamber'i görmeden evvel haber vermiş. Sonra gelmiş. Hz. Peygamber'i (A.S.M.) görmüş, demiş: $ Yani: "Ben senin sıfatını İncil'de gördüm. İman ettim. İbn-i Meryem, İncil'de senin geleceğini müjde etmiş." M.)
Bİ'SET-İ NEBEVİYE Allah tarafından Peygamberin gönderilmesi.
BİSİNOZ yun. Pamuk işçilerinde görünen, pamuk tozlarının sebebiyet verdiği bir akciğer hastalığı.
BİSMARK (Bak: Prens Bismark)
BİSMİHİ Onun adı ile, onun namına. * Allah'ın adıyla.
BİSMİL f. Boğazlanmış, kesilmiş.
BİSMİL-GÂH f. Hayvan kesilen yer, salhâne.
BİSMİLLAH Allah namına, Allah için, Allah'ın adı ve izni ile.(Esbab-ı zâhiriye eliyle gelen nimetleri, o esbab hesabına almamak gerektir. Eğer o sebep ihtiyar sahibi değilse -meselâ hayvan ve ağaç gibi- doğrudan doğruya Cenab-ı Hak hesabına verir. Mâdem o, lisan-ı hâl ile Bismillâh der, sana verir. Sen de Allah hesabına olarak Bismillâh de, al. Eğer o sebep ihtiyar sâhibi ise; o Bismillâh demeli, sonra ondan al, yoksa alma. Çünkü $ âyetinin mânâ-yı sarihinden başka bir mânâ-yı işârisi şudur ki: "Mün'im-i Hakiki'yi hatıra getirmiyen ve onun nâmıyla verilmiyen nimeti yemeyiniz" demektir. O hâlde hem veren Bismillâh demeli, hem alan Bismillâh demeli. Eğer o bismillâh demiyor, fakat sen de almağa muhtaç isen sen bismillâh de, onun başı üstünde rahmet-i ilâhiyenin elini gör, şükür ile öp, ondan al. Yâni: Nimetten in'âma bak, in'âmdan Mün'im-i Hakiki'yi düşün. Bu düşünmek bir şükürdür. Sonra o zâhirî vasıtaya istersen dua et. Çünki o nimet onun eliyle size gönderildi. L.)(Kur'an-ı Kerim nimetleri, âyetleri, delilleri tâdad ederken $ âyet-i celilesi tekrar ile zikredilmekte olduğundan şöyle bir delâlet vardır ki: Cin ve insin en çok isyanlarını, en şedit tuğyanlarını, en azîm küfranlarını tevlid eden şöyle bir vaziyetleridir ki, nimet içinde in'âmı görmüyorlar. İn'âmı görmediklerinden Mün'im-i Hakiki'den gaflet ederler. Mün'imden gafletleri saikasıyla, o ni'metleri, esbaba veya tesadüfe isnad ederek, Allah'tan o nimetlerin geldiğini tekzib ediyorlar. Binaenaleyh, herbir nimetin bidâyetinde, mü'min olan kimse Besmele'yi okusun. Ve o nimetin Allah'tan olduğunu kasdetmekle, kendisi ancak Allah'ın ismiyle, Allah'ın hesabına aldığını bilerek, Allah'a minnet ve şükranla mukabelede bulunsun. M.N.)
BİSMİL-ŞÜDE f. Boğazlanmış, kesilmiş.
BİSR Vücudu sivilceli olan kişi.
BİSRE Sivilce, siğil.
BİSSÜYÛF Kılıçlarla ve kuvvet ile.
BİST (C.: Ebsât-Büsât) Yavrusu yanında olan dişi deve. * Salıverilmiş, bırakılmış olan şey.
BİST f. Yirmi. (20)
BİSTAH f. Küstah, hayâsız, edepsiz, arsız, utanmaz adam.
BİSTAM f. Kıymetli bir cins taş olan mercan.
BİSTAR f. Çarpık, eğri. Gevşek.
BİSTER f. Yatak, döşek.
BİSTUH f. Beceriksiz, âciz. zayıf, cılız kimse.
BİSTÜM Yirminci.
BÎ-SUD f. Faydasız, boş, neticesiz.
BÎ-SÜKÛN f. Sükûn bulmaz, durmaz, hareketli.
BİSYAR f. Ziyade, çok , fazla.
BİSYARÎ f. Çokluk.
BİŞ f. Artık, ziyade. Bıldırcın otu denilen zehirli bir ot.
BİŞAR f. Esir, kul, köle. Harpte teslim alınan kimse. * Altın, gümüş kakmalı işlemeler. * Takatsiz, dermansız, halsiz.
BİŞARET (Bak: Beşâret)
BİŞ-BAHA f. Pahalı, fiatı yüksek, değerli, kıymetli.
BİŞE f. Orman, meşelik.
Bİ-ŞEK f. Şüphesiz, şeksiz.
Bİ-ŞERM f. Utanmaz.
BİŞÎ f. Fazlalık.
BİŞİNG f. Balyoz. Kazma. Küskü. Burgu.
BİŞİR Talâkat, güzel yüzlülük.
BİŞKEL f. Elem, keder, gam, tasa, kasavet. * Orak şeklinde ağaç anahtar. * Kıvırcık saç.
BİŞKUFE f. Kusma, istifra. * Çiçek.
BİŞKUH f. İktidarlı. Kuvvet sahibi. Muhterem ve saygıdeğer kimse.
BİŞKUL f. Becerikli, çevik. * İhtiyatlı, tedbirli. * Akıllı. * Kuvvet sahibi.
BİŞPUL f. Pejmurde, perişan, dağınık.
BİŞR Sevinç eseri.
BİŞTAM f. Sığıntı, parazit, asalak.
BİŞ-TER f. Daha çok, daha fazla.
Bİ-ŞUMAR f. Sayısız, pek çok.
BÎT Kut. Gıda.
BİTA' Bal şerbeti.
BÎ-TAB Yorgun, takatsiz, güçsüz.
BÎ-TABÎ f. Halsizlik, tâkatsizlik, bîtablık.
BÎ-TAİL f. Menfaatsiz, faydasız. İşe yaramaz, boşuna.
BİTAİN Astar. (Bak: Betâin)
BİTAKA Küçük parça. (Üzerinde kumaşın fiatını yazıp kumaş içine koyarlar.)
BİTAN Deve kolanı. Karnı tok kimse.
BİTANE (C.: Betâyin) Çarşaf. * Kaftan astarı. * Dostluk. * Hâlis olmak. * Kuvvetli olmak.
BÎ-TARAF Tarafsız. Hiç bir tarafı tutmayan.(Ehl-i ilhad ile ve bilhassa Avrupa mukallitleriyle münâzara ile iştigal edenler büyük bir tehlikeye mâruzdurlar. Çünki, nefisleri tezkiyesiz ve emniyetsiz olması ihtimaliyle tedricen hasımlarına mağlup olur ki, bîtarafane muhakeme denilen münsifane münazarada nefs-i emmareye emniyet edilemez. Çünki, insaflı bir münazır, hayalî bir münazara sahasında, arasıra hasmının libasını giyer, ona bir dâva vekili olarak onun lehinde müdafaada bulunur. Bu vaziyetin tekrariyle dimağında bir tenkit lekesinin husule geleceğinden, zarar verir. Lâkin niyeti hâlis olur ve kuvvetine güvenirse, zararı yoktur! Böyle vaziyete düşen bir adamın çare-i necatı, tazarru ve istiğfardır. Bu suretle o lekeyi izale edebilir. M.N.)
BİT(E) Bir gece yiyecek yemek.
BİTE(T) Geceleme, gece kalma.
BİTEVÎ (Biteviye) t. Sürekli, durmadan. * Bütün yekpare.
BİTKE Kesinti. * Kesilen bir nesnenin ufak parçaları, cüz'leri.
BİTLAB f. Hurma çiçeğinin tomurcuğu.
Bİ-T-TAFSİL Tafsilâtiyle, etrafiyle, uzun uzadıya.
BİTTAHRİK Hareket ettirerek, oynatarak. * Kışkırtarak, teşvik ederek.
BİT-TARİK-İL ULA Birinci usul veya yol ile. Elbetteki. Evleviyetle.
BİTTASAVVUR Tasavvur ile, niyet ederek, düşünerek. (Bak: Tasavvur)
Bİ-T-TAV' İstek ile, isteyerek.
BİTTEDRİC Yavaş yavaş.
Bİ-TEŞVİK Kışkırtarak, teşvik ederek.
BİTÜM Yerin altında bulunup sıvı ve sarımtırak veyahut katı ve kara bir durum ve renkte olan maddedir ki, asfalt yol yapılırken kullanılır.
BİTYAR(E) f. Elem, keder, tasa, sıkıntı.
BİÛZA Sivrisinek.
BİV f. Güve.
BİVAN Çadır direği.
BİVAR f. "Onbin" sayısı.
BÎ-VARE f. Âciz, fakir, miskin, zavallı, kimsesiz, garib.
BÎ-VAYE f. Mahrum, nasipsiz.
BİVAZ f. Yarasa kuşu. Muvâfakat, kabul.
BİVE f. Dul kadın, kocasız kadın.
BÎ-VEFA f. Vefasız, dönek.
BİVEGÎ f. Dulluk. Kocasız kadının hâli.
BÎ-VUKUF Vukufsuz, bîhaber, malûmatsız, habersiz.
BİYA' (Bia. C.) Kiliseler.
BİYAET (C.: Biyâât) Satılık mal.
BİYAH (C.: Büyâh) Ufak balık.
BİYAN Gece. Gece ile gelen belâ.
BİYOCOĞRAFYA yun. Nebat ve hayvanların yer yüzünde dağılışını ve sebebelerini tetkik eden ilim kolu. Hayatî Coğrafya. Biyojeografi.
BİYOELEKTRİK Canlı varlıkların vücutlarında yaratılmış olan elektrik. (Bu elektriğin varlığı, hususi âletlerle anlaşılır)
BİYOFİZİK Canlıların bünyelerindeki hâdiselerin fizikî cephesini inceleyen ilim kolu.
BİYOĞRAFİ Şahısların hayatlarını mevzu edinen yazı çeşitlerine verilen isim.
BİYOKİMYA Canlıların kimya ile ilgili yapılarını, tepkilerini, belirtilerini inceleyen bilim dalıdır. 19. Asırda başlatılan bu çalışmalarla proteinler, vitaminler, hormonlar anlaşılır duruma gelindi.
BİYOLOG Biyoloji ilmiyle uğraşan âlim.
BİYOLOJİ yun. Canlı varlıkları inceliyen ilim. Hayvanları inceleyen bölümüne zooloji; bitkileri inceleyen bölümüne botanik denir. Biyoloji, incelediği konulara göre çeşitli isimler alır. Canlının dış yapısını inceleyen: Morfoloji; dokuları inceleyen; histoloji canlıların büyüyüp gelişmelerini: embriyoloji; hayatî faaliyetleri inceleyen: fizyoloji; iç salgı bezlerin faaliyetlerini inceleyen: endrokrinoloji; hastalık hallerini inceleyen: patoloji; canlıların sınıflandırılmasını yapan: sistematik; bitki veya hayvan neslinin ıslahı ile uğraşan: zootekni; mikroskobik canlıları inceleyen: mikrobiyoloji'dir. İç yapısını inceleyen: anatomi; hücreleri inceleyen; sitolojidir.
BİYONİK Canlıların, yaşadıkları muhit içinde değişen şartlara uygun nasıl hareket ettiklerini inceleyerek canlıları model almak suretiyle benzer hareketleri yapabilecek makinelerin yapılması işiyle uğraşan ilim ve fen.
BİYOTERAPİ Tıb: Bazı hastalıkların tedavisinde canlı varlıklardan faydalanma usûlü.
BİYT Kuvvet.
BİYZ (Bîd) Parlak ve beyaz.
BİZA' Birisine kaba muamelede bulunma. * Faydasız, boş yaramaz söz.
BÎ-ZAR f. Bıkmış, usanmış, fütur getirmiş.* Bezginlik.
BİZARE f. Desise, hile, tuzak.
BİZÂTİHİ Kendi kendine, aslında, kendiliğinden, esasında, kendisi, yalnızca zâtından, aslından.
BİZAZ (Bak: Bezazet)
BÎ-ZER f. Altınsız.* Cimri, hasis, pinti.
BÎ-ZEVAL f. Zevâlsiz, sona ermez, bitmez, tükenmez.
BİZİŞK f. Tabib, hekim, doktor.
BİZİŞKÎ f. Doktorluk, hekimlik, cerrahlık.
BİZLAH Geveze, boşboğaz, çenesi düşük.
BİZLE Gündelik elbise.
BİZLE f. Lâtife, şaka.
BİZR Heder olmak.
BİZR (C.: Büzûr) Sebzevât. * Kuru ot tohumu.
BİZZ Açmak, feth.
Bİ-Z-ZARURE Zarûri olarak, ister istemez.
Bİ-Z-ZAT Kendisi, aslında. Kendi zatı ile. Binefsihi.
BLOK Fr. Birbirine bitişik yapılar. * Büyük ve ağır yığın. * Resim kağıtları saklanan karton kap.
BLÖF ing. Karşısındakini yanıltmak veya yıldırmak için aslı olmayan şeyleri gerçekmiş gibi göstermek.
BOBİN Fr. Tel veya iplik sarılmaya mahsus silindir şeklinde makara.
BODUR Enine göre boyu kısa ve tıknaz olan.
BOLŞEVİKLİK (Bolşevizm) Rusya'da kanlı komünizm ihtilalini yapan ve bütün hür dünya milletlerinin de aynı ihtilal metotlarıyla komünizmin hâkimiyeti altına gireceğini savunan Marksist Leninist siyasî görüş. Bu görüşün temsilcileri önce Rus halkını aldattılar, onlara en çok özledikleri şeyleri va'dederek onları aldatıp kendilerine bağladılar ve cinayetlerine ortak ettiler. Sonra da va'dettiklerinin tam tersini uygulıyarak halkı köleleştirdiler. Daha sonra gerçeklerden habersiz başka milletlerin gençlerini ve işçilerini aldatarak memleketlerini komünizmin esaretine soktular. Bugün memleketimizde ve başka ülkelerde anarşizmin kaynağı bolşevizm (Komünizm)dir. Allah'ı, peygamberi, âhireti inkâr eden,vatan millet tanımayan, inançsız ve acımasız, insanları âlet olarak kullanarak milletleri içten yıkmak ve sonra hâkim olarak onları sömürmek isteyen bolşevizme ve komünizme karşı en büyük silâh Allah'a iman ve İslâmiyet'tir. Bolşevizm ve komünizm gibi üvey kardeşleri olan kapitalizm ve faşizm de insanlığa kan ve acıdan başka birşey vermemişlerdir. Gafletten uyanan insanlar, İslâmiyet'in yegâne kurtarıcı olduğunu anlamaya başlamışlardır. İstikbal İslâmındır ve İslâm'ın olacaktır. (Bak: Komünizm)
BOMBARDIMAN Fr. Bomba, top gibi ağır silahlarla yapılan hücum.
BONKÖR Fr. Hulus-i kalb. Kalb temizliği. İyilik.
BONO İtl. Ticaret senedi. Muayyen bir va'denin sonunda belirli bir paranın belli bir kimseye ödeneceğini bildiren senet.
BORA yun. Birdenbire çıkan fırtına. Pek şiddetli rüzgâr.
BORÇ Geri verilmek niyetiyle ihtiyaç sahiplerine verilen para. Müslümanlıkta faizle borç vermek haramdır, günahtır. Borcunu ödiyemiyecek durumda onların borçlarını bağışlamak veya sonraya bırakmak sevaptır. Borcunu ödeyebilecek durumda olanlar da borçlarını zamanında ödemelidirler. Ödeyemiyecek olanlar da zamanından önce alacaklıya durumlarını bildirmelidir ki, o da işlerini ona göre ayarlasın. İslâm'da devletin vazifelerinden biri de borçlulara yardımcı olmaktır.
BORNUZ Başlıklı ve kollu hamam havlusu.
BORSA (Ticarette) Vasıfları belli ölçülere uyan yani standartlaştırılabilen malların örnekleri üzerinden alım satımının yapıldığı devlet kontrolü altında teşkilâtlanmış pazar yeri.
BOSTAN (Bustan) f. Ağacı, çiçeği, yeşilliği çok olan yer, kokulu yer. Sebze bahçesi. * Kavun, karpuz.
BOSTAN-I HUDÂ f. Huda'nın, Allah'ın bostanı meâlinde olup, İlâhî güzellikleri ve tecelli-i İlâhînin aksettiği yer mânâsında kullanılır. "Vahidiyet mertebesi" diye de söylenmiştir.
BOŞANMAK t. Eşi ile olan nikâh bağını bozmak. Eşinden ayrılmak.(Medeni kanun, boşama yetkisini mahkemeye bırakmıştır. İslâm dini evlenmeyi Allah'ın emirleri dahilinde karşılıklı rızaya bağlı hür bir sözleşme olarak gördüğünden kadınla erkek boşanma yetkisinin kimde olacağını da kararlaştırabilirler. İsterlerse mahkemeyi, isterlerse velilerini, isterlerse eşlerden birini yetkili kılabilirler. Görülüyor ki, İslâm dini insanlara medeni kanundan daha çok hak ve hürriyet tanımıştır. İslâmiyet evleneceklerde denkliği, (küfüv) (din ve ahlâkta denklik) şart koşar. Evlendikten sonra bazı bakımlardan anlaşamamazlıklar çıkarsa karşılıklı birbirine katlanmalarını ve sabırlı olmalarını tavsiye eder. Boşanma son çaredir. Eğer istek erkek tarafından geliyorsa mehir denilen tazminatı kadına ödemek zorundadır. Görülüyor ki, İslâmiyet, kadın haklarının korunmasını istemektedir.) (Bak: Aile)
BOŞBOĞAZ t. Yerli yersiz mutlaka bir şey söylemeden içi rahat etmiyen. Saklanması gereken şeyleri söyleyiveren, sır saklamayan.(Eşyada olan asvat, birer savt-ı vücuddur: "Ben de varım" derler. O kâinat-ı sâkit birden söze başlıyor. "Bizi câmid zannetme ey insân-ı boşboğaz!" S.)
BOTANİK Bitkileri inceleyen biyoloji ilmi. (Bak: Biyoloji)
BOYKOT (Boykotaj) Fr. Bir şahıs veya devlete karşı alış-verişi, münasebetleri kesmek. Bir ülkeyi, bir topluluğu veya bir şahsı zarara sokmak maksadıyla onunla her türlü ilgiyi kesme. * Bir işten geçici olarak çekilme; işe, çalışmaya hep birlikte katılmama.
BOYLAM t. Yer yüzünde bir yerin başlangıç dairesine olan uzaklığının açı cinsinden değeri. (Bak: Tul)
BOZKIR Yağışlı mevsimler de yeşeren ot cinsinden bitkilerin ve bazı bodur ağaçların yetişebildiği yarı kurak yer.
BOZOK Bugünkü Yozgat vilâyetimizin Osmanlılar devrindeki adı.
BÖN Budala, ahmak, saf.
BRONŞ yun. Tıb: Nefes borusunun akciğerlere giden iki kolundan her birinin adı.
BU' Bir şeyi kucaklayıp çekmek.
BU(Y) f. Koku, râyiha.
BUAK Şiddetli sel. * Şiddetli ses, sadâ. Haykırış. * Birden bire, ansızın gelen yağmur.
BU'BAB Cemaat, topluluk.
BUBÜRD(EK) f. Andelib, bülbül.
BU'D (C.: Eb'ad) Uzaklık. Baid olma. * Aralık. * Geo: Bir cismin uzunluk, genişlik ve derinliği.
BU'D-İ MESAFE Gidilen yolun uzaklığı.
BUD f. Varlık.
BUD U NEBUD f. Var-yok. * Oldu-olmadı.
BUDALA Zekâca geri, salak.
BU'DAN (Baid. C.) Uzaklar, ırak yerler.
BUDEÎ f. (Hindistan'da) Buda Dininden olan.
BUDENE f. Bıldırcın kuşu.
BUDHA Sâha. Avlu, meydan.
BUDU' Can sıkılması. * İdrak etme, anlama.
BUG f. Elde omuzda, kucakta taşınmak üzere hazırlanmış eşya çıkını.
BUGAS Leşle beslenen kuşlar, leş yiyen kuşlar.
BUGAT (Bâgî. C.) Haksızlık edenler, âsiler, serkeş kimseler.
BUGRA f. Turna kuşu veya turna kuşu sürüsünün önünde uçan turna horozu.
BUĞZ Sevmeme. Birisi hakkında gizli ve kalbi düşmanlık hissetme. Kin, husûmet.
BUH Zeker.* Nefis.
BUH(E) Erkek baykuş. * Çakır doğan.
BUHALA' (Bahil. C.) Tamahkârlar, cimriler.
BUHAR Suyun buğu haline gelmiş şekli. * Seyyal, lâtif cisim.
BUHARÎ (Hi: 194-256) Buhâralı. 600 bin hadisten seçilen 7275 hadis ile en mu'teber ve en sahih Sahih-i Buharî ismi ile anılan hadis kitabının müellifi. (Bak: Kütüb-ü Sitte)(Buharî ve Müslim ki, Kur'andan sonra en sahih kitab olduklarını, ehl-i tahkik kabul etmiş. M.)
BUHAYRA-İ RAHİB (Bak: Bahira)
BUHAYRE Göl. Küçük deniz.
BUHBUHA Saha. Alan, orta yer.
BUHHA Boğaz kısılmak.
BUHL Bahillik, eli dar olma, cimrilik, tamahkârlık, pintilik.
BUHLE f. Semizotu.
BUHNUK Kadınların başlarına örtüp iki uçlarını çenesi altına bağladıkları bez. (Türkçe "destâr" derler)
BUHRAN Sıkıntı. Darlık. Nöbet. Kriz. Hastalığın ağır zamanı. * Bir işin tehlikeli ve karışık hâl alması.
BUHT Arabî ile Acemîden doğmuş develer.
BUHT f. Veled, oğul, mahdum.
BUHTEC Pişmiş.
BUHTER Her şeyin esası, aslı. * Kısa boylu.
BUHTİYYE Melez dişi develer.
BUHTU(R) f. Ra'd, gök gürültüsü.
BUHU Mütevazi bir şekilde hakkını isteme.
BUHUH Ses kısıklığı.
BUHUL Tamahkârlık, cimrilik.
BUHUR Tütsü. (Bak: Bahur)
BUHUR-DÂN f. Tütsülük.
BUHUR (Bahr. C.) Denizler.
BUJENE f. Tomurcuk. * Henüz açılmamış çiçek.
BUK Düdük. Boru.
BUK'A Yer parçası, ülke. * Boş ve ıssız yer. * Sağlam ve büyük bina. * Benek leke.
BUKALEMUN f. Bulunduğu yerin rengine giren, fare büyüklüğünde, böcek yiyen bir hayvan. * Mc: Sık sık fikir ve kanaat veya meslek değiştiren.
BUKET Fr. Çiçek demeti.
BUKKARÎ Musibet, belâ, âfet, felâket.
BUKTA Perişan, pejmurde, dağınık, dökük saçık. * Cemaat, güruh, topluluk, kalabalık.
BU'KUKE İzdiham, kalabalık.
BUKYA Sonsuzluk, bâkilik, ebedilik.
BULVAR Fr. Geniş ve ağaçlı cadde.
BUM f. Yer, toprak, zemin, memleket, yurt.* Huy, haslet, tabiat. * Sürülmemiş tarla, arazi.
BUM(E) f. Zool: Baykuş.
BUMBAR f. Koyun ve benzeri gibi hayvanların kalın bağırsağı. * İçine kıyma, pirinç vs. doldurulmuş bağırsakla yapılan bir cins yemek.
BUMEHEN (Bumehin) f. Deprem, zelzele, yer sarsıntısı. * Koyun bağırsağı.
BUN f. Nihâyet, dip. * Kolay, suhûletli. * Rahim. * Temizlenmiş olan koyun bağırsağı.
BUNDUK Yuvarlak küçük taşlar. * Yuvarlak küçük kurşun. * Fındık.
BUR Hayırsız kişi. * Ekine elverişli olmayan tarla.
BUR f. Fıstıkî renk. * Sülün. * Doru at.
BUR' (Bak: Ber')
BURA (Bak: Bevr)
BURAHA şiddet. Ezâ ve meşakkat.
BURAK Binek. Cennet'e mahsus bir binek vâsıtası.(Kelimenin kökü; (Berk) dir. Burak'ın Hadis-i Şerife göre ta'rifi: "Merkepten büyük, katırdan küçük hacimde bir dâbbe ki; ayağını gözünün müntehasına basar." Bu ise bir berk ve elektrik sür'atini anlatır. (E.T. sh: 3150)
BURC Muayyen bir şekil ve sûrete benzeyen sâbit yıldız kümesi. * Tek hisar kule, kale çıkıntısı. * Dünyaya göre güneşin döndüğü yerin onikide bir kadarı.
BURCAS Hedef. Yüksek bir yerde bulunan nişangâh.
BU'RE Çukur. * Çölde çukur tarzında yapılan ocak.
BURHAN (Bak: Bürhan)
BURİYA f. Hasır.
BURJUVA Fr. Orta halli olup, ne çok zengin ve ne de çok fakir olan halk. Eskiden Avrupa'da köylü ve asilzade olmayıp şehirde yaşayan halka denirdi. Kendi başına işi ve malı olan, ücretle çalışmayan, ferde bağlı iş hayatını güden sınıftan olan.
BURJUVAZİ Fr. Burjuvaların meydana getirdiği içtimaî (sosyal) sınıf. Avrupa'da burjuvazi, ticaret ve sanayi ile zenginleşti. Soylular sınıfı ile mücadele ederek Fransız İhtilali ile iktidara geldi. İhtilalde işçilerin, köylülerin, fakir halk tabakalarının desteğini sağladı. Onlara eşitlik, hürriyet, adalet vaad etti. İktidara gelince menfaatlerinin bu çalışan sınıflarınkiyle çatıştığını görerek vaadini yerine getirmedi. Buna karşılık olarak işçiler arasında sosyalizm fikriyle teşkilâtlanma başladı. Bu yeni hareket de yalan sözlerle köylülerin desteğini de sağlıyarak Rusya'da 1917'de kanlı bir ihtilalle iktidarı ele geçirdi. Burjuvaziyi ortadan kaldırdı, o da vaatlerini yerine getirmedi. Burjuvazi, mülkiyeti, kişinin hakkı saydı ve kişi tahakkümünü getirdi. Sosyalizm, mülkiyeti cemiyetin ortak hakkı saydı ve cemiyet adına bir azınlığın elinde bulunan devlet tahakkümünü getirdi. Siyasi, hukuki bütün kuvvetleri elinde bulunduğu için devlet tahakkümü çok daha şiddetli, insafsız, zalim ve kanlı olmuştur. İslâm dini mülk sahibi olarak Allah'ı kabul ettiği için kişi tahakkümünü de, devlet tahakkümünü de reddeder. Bu sebeple insanlık için tek kurtuluş yolu İslâm'dır.
BURKAT Sanem, heykel, put.
BURKU' (Berku') Kadınların yüz örtüsü, peçe. * Kâbe örtüsü. * Yedinci kat gök.
BURS Fr. Devlet veya bazı müessese yahut şahıslarca tahsil veya ilmî tetkik için gerekli masraflara kullanmak üzere verilen para.
BURUC (Burc. C.) Burçlar, hisarlar, kuleler. (Bak: Büruc)
BURUT Bıyık.
BURZAG Şişmanca, etine dolgun delikanlı. * Delikanlılık çağındaki neşe.
BUS f. "Öpen" mânasına gelerek birleşik kelimeler yapılır. Meselâ: Damen-bus $ : Etek öpen.
BUSA Bir gemi cinsi.
BUSAK Ağız suyu.
BUSAT (Bisat. C.) Bisatlar, döşekler, kilimler, minderler, keçe yaygıları.
BUSAYRÎ (Şeref-üd-din) (Mi: 1213-1295) Busayr'da doğdu. Meşhur Arap şair ve hattatıdır. "Kaside-i Bürde" sahibidir. Esas ismi "El-Kevakib-üd-Dürriyye fi Medh-i Hayrilberiyye" olan kasidesine; tutulmuş olduğu hastalıktan, rü'yasında Resûlullah'ın hırkasını (bürde) üzerine örtüp şifa bulması sebebiyle "Kaside-i Bürde" ismini vermiştir.
BUSE f. Öpme.
BUSE-CÂ f. Öpecek yer.
BUSE-ÇİN f. Öpücük alan, öpücük toplayan.
BUSE-GÂH f. Öpülecek yer.
BUSENDE f. Öpen, öpücü.
BUSEYLA' Pazu dedikleri ot.
BUSE-ZEN f. Öpen, öpücü.
BUSİDE f. Öpülmüş.
BUSİDEN f. Öpmek.
BÛSİŞ f. Şapırtılı öpüş.
BUSTAN f. Çiçek ve gül kokularının çok olduğu yer, bahçe.
BUSTAN-BÂN f. Bahçıvan.
BUSULA Pusula.
BU'SUSA Küçük canavar.
BU'SUT Derenin ortası.
BUTAKAT (C.: Bevatık) Pota dedikleri kap ki içinde maden eritirler.
BUTHA İyi huy, güzel haslet. Müsbet alışkanlık.
BUTHAN Medine-i Münevvere'de bir derenin adı.
BUTİN Menazil-i Kamer'den üç yıldız.
BUTLAN Haksızlık. Bâtıl olma. Boş ve abes olmak. Hak olmamak.
BUTLAN-I HİS Ameliyat için bir uzvun hissinin iptâli, duyarsız hâle getirilmesi.
BUTM Çitlenbik ağacı. (Yemişine "habbet-ül hadar" derler.)
BUTU' Geç kalma, gecikme.
BUTUL Çürüklük, boşluk, beyhudelik.
BUTULE Çok kahraman ve bahadır olmak.
BUTUN (Batn. C.) Batınlar, karınlar, kucaklar. * Nesiller, soylar.
BUTV Eğlenmek, geç gelmek.
BUUC Karında olan yaralar.
BUULE Kadın eş, zevce.
BUULET Zevciyet. Karıkocalık. * İmtinâ ve red ve muhalefet etmek.
BUUS Sefalet. Yokluk içinde olma.
BUY f. Koku. * Ümit, umma. * Sevgi, muhabbet. * Tamah.* Huy. Tabiat. * Kısmet, pay, nasib.
BUY-İ EZHAR Çiçeklerin kokusu.
BÛYA Güzel kokulu.
BÛYAHYA Azrail (A.S.)
BÛYÇE f. Sarmaşık (nebat)
BÛY-DAR f. Kokulu.
BUYE Özleme, hasret.
BUYİDEN f. Koklamak, koku almak.
BUY-PEREST f. Av köpeği.
BUYRULTU t. Sadrazam, kaptan-ı derya, vezir, beylerbeyi gibi devlet erkânının yazılı emirleri.
BUZAK Tükrük. (Ağızda "buzak", ağızdan çıksa "rıyk" denir.)
BUZİNE Maymun.
BUZRA Üst dudağın ortasından dışarı taşan et parçası.
BÜAK Yağmuru şiddetle yağan bulut.
BÜ'BÜ' Her nesnenin aslı. * İzzet, kerem. * Zeyrek akıllı, zarif kişi. * Hâkim, seyyid. * Gözbebeği. * Mc: Çok kıymetli ve değerli olan şey.
BÜC f. Keçi.
BÜCAL f. Ateş koru. * Kömür.
BÜCBÛHA Bir yerin orta kısmı. Orta yer.
BÜCC Kuş yavrusu.
BÜCDET İlim, bilgi.
BÜCEYR Ashab. Etba'.
BÜCR Şaşılacak, taaccüb edilecek şey. * Şer, kötü, iyi olmayan.
BÜCRİYY(E) Musibet, belâ, felâket, âfet.
BÜCUD Bir yerde mukim olma, oturma. İkamet.
BÜCÛL f. Tıb: Topuk kemiği. Aşık kemiği.
BÜÇ f. Avurt. Ağzın iç tarafı.
BÜD f. Sâhip. * Maşa.
BÜDAD Nasip, hisse, pay. * Nihayet, son.
BÜDAE Her şeyin öncesi, evveli.
BÜDBÜDEK f. İbibik kuşu, çavuş kuşu, hüdhüd.
BÜDD Uzaklaşma. Birbirinden uzak düşme. * Perâkende etmek, dağıtmak. Put, sanem. * Firak. * Tâkat, kudret.
BÜDDE Nasib, hisse, pay. * Nihayet, son.
BÜDN Yoğun gövdeli ve şişman olmak.
BÜDUH Yürümek, meşy. * Esmâullahdan bir isim. (Vedud mânâsına)
BÜDUR İleri geçme, hızla geçme.
BÜDÜN (Bedene. C.) Kurbanlık develer.
BÜDÜV Görünür hâle gelme. Aşikâr olma. Zâhir hâle gelme.
BÜFE Fr. İçinde sofra takımı konulan dolap. * Davetlileri ağırlamak için çeşitli yiyecek ve içeceklerin hazır bulundurulduğu masa. * İstasyon lokantası. * Sigara, kibrit, gazete, sandviç v.s. satılan yer.
BÜGA' İstemek, talep etmek.
BÜGAS (C.: Bügasât-Ebgıse) Ufak, küçük kuşlar.
BÜGASE Ufak kuş.
BÜGEYG Koyun. * Besili erkek geyik. * Semiz keçi. * Bir yerin adı.
BÜGUR Düşmek, sukut.
BÜGYE İstenen ve kasdedilen şey.
BÜH Baykuşa benzer bir kuştur, ondan küçüktür. Dişisine büvâhâ derler; ahmak, akılsız kimseyi ona benzetirler. * Puhu.
BÜHAR Deniz balıklarından bir beyaz balık.
BÜHARİSE Altın ve gümüşten üç kıntar veya üçyüz rıtıl.
BÜHAT Bühtan edici, iftiracı.
BÜHBUHA Bir yerin ortası, orta yer.
BÜHHÜT Haramzâde, piç.
BÜHLUL Güzel yüzlü.
BÜHMÂ Dikenli ağaç.
BÜHME (C.: Bühüm) Cemaat, topluluk.* Leşker. * Bahâdır, kahraman.
BÜHR Galip olmak. * Yürümekten nefesini tez tez verip solumak.
BÜHRE Geniş yer, büyük mekân. * Kesik kesik soluyuş. * Dere içindeki sazlık ve çayırlık.
BÜHSUL İri gövdeli kimse.
BÜHT İftira, isnad edilen yalan. * Bir seyyarenin bir günlük hareketi.
BÜHTAN İftira. Birisine yalandan bir şey isnad etme. Birisini suçlu gösterme. * Dalgınlık. * Medhûş ve mütehayyir olma.
BÜHTÜR(E) Bodur, kısa boylu.
BÜHUR Büyük emir.
BÜHUR Işıklı, nurlu, aydınlık.
BÜHÜT (Behût. C.) İşitenleri hayrete düşürecek kadar olan iftira ve yalanlar.
BÜHÜVV (Behv. C.) Misafirlere mahsus odalar. * Hayvanlar için yerin altına yapılmış ahırlar.
BÜJHAN f. Gıpta etme, imrenme.
BÜJMEJE f. Kaya keleri, kertenkele.
BÜJUL f. Aşık kemiği; topuk kemiği.
BÜKÂ Ağlama.
BÜKÂ-Yİ SÜRÛR Sevinçten dolayı akan gözyaşı.
BÜKÂ-ÂLÛD f. Ağlatıcı, gözyaşı döktürücü.
BÜKÂ-ENGİZ f. Ağlatıcı. Gözyaşı döktürücü.
BÜKÂT Ağlayanlar.
BÜKMÂ (Ebkem. C.) Dilsizler. Ebkemler.
BÜKRE Erken. Sabah vakti.
BÜKSE Kiremit parçası. * Saksı.
BÜKY Ağlayıcılar, ağlıyanlar.
BÜL'A Değirmen taşının tane dökülecek yeri.
BÜLÂG f. Pınar, çeşme.
BÜLÂLET Islaklık, nemlilik, yaşlık.
BÜLBÜL (C: Belâbil) Andelib. Güzel öten bir nevi kuş.
BÜLBÜL-İ NÂLÂN Ağlıyan bülbül.
BÜLBÜL-İ ZÂR İnleyen bülbül.
BÜLBÜLAN (Bülbül. C.) Bülbüller. Andelibler.
BÜLBÜLE (C.: Belâbil) Emzikli bardak.
BÜLBÜLVEŞ Bülbül gibi.
BÜLCET Genişlik, vüsat.* İki kaş arasında olan açıklık.
BÜLDAN (Belde ve Beled. C.) Beldeler, şehirler, iller, memleketler.
BÜLEGA (Belig. C.) Beliğ olanlar, Belâgat sâhipleri. Belâgat ilmi mütehassısları. Edebiyatçılar.
BÜLEHNİYE Maişet genişliği. * Gani olmak, zenginleşmek.
BÜLEND f. Yüksek, büyük.
BÜLEND-ÂVÂZ f. Haykırma, yüksek ses.
BÜLEND-HİMMET f. İyi çalışır.
BÜLENDÎ f. Yükseklik, yücelik.
BÜLEND-PÂYE f. Rütbesi yüksek, pâyesi bülend olan.
BÜLGA Maaşa yetecek nesne.
BÜL-GAME f. Herşeye hevesli olan.
BÜLGAT Geçinmeye kâfi gelecek kadar olan şey.
BÜLHEVES f. Heves ve isteği çok, maymun iştahlı.
BÜLKA Kısa boylu. * Bir kuşun adı.
BÜLKUT (C.: Belâki) Bir hurma cinsi. * Ot ve su olmayan harap ve boş yer. * Yalan yere yemin etmek.
BÜLLET (C.: Bilâl) Hurmanın ıslanıp yaş olması.
BÜLS İçine incir koyulan kilimden dokunmuş büyük çuval.
BÜLSÜN Mercimek mesabesinde hububattan bir habbe. (Bâzı yerde mercimek de derler.)
BÜLTEN Fr. Halka bilgi veren, özet olarak yazılmış resmi yazı. * Bir müessesenin, kurumun faaliyetlerini tanıtan ve belli zaman aralıklarıyla yayınlanan mevkute.
BÜLUC Zâhir olmak, gözükmek. Parlamak, ruşen olmak.
BÜLUD Mukim olmak, ikamet etmek, oturmak. * Köhne olmak, eskimek. * Meclise geç gelmek.
BÜLUĞ Erginlik. Olgunluk. Çocukluk devresini tamamlayıp ergenliğe geçiş. Ergenliğe ulaşan genç, namaz kılmak ve oruç tutmak gibi farzlarla mükellef (yükümlü) olur. * Yaklaşıp çatma.
BÜLUH Beceriksiz, âciz. * İşe yaramama, yorgun ve bitkin olma.
BÜL'UM Gırtlak, hançere.
BÜM (C.: Ebvam) Baykuş.
BÜN Meziyyet, üstünlük.
BÜN Temel, esas, kök, netice, son.
BÜN-İ HİSÂR Hisarın dibi.
BÜNDAD f. Temel. Binanın esası. * Destek, payanda. Duvar, set.
BÜNDAR f. Zengin, asil ve kibirli kişi.
BÜNDUKA (C.: Bünduk, Benâdik) Fındık tanesi. * Kemankere taşı. Küçük yuvarlak taş.
BÜNİYYE (C.: Büniyyat) Her nesnenin aslı ve yaratılması, fıtrat. * Sazan balığı. * Meçhul yol.
BÜNLAD f. Destek, payanda, duvar, set. * Temel. Esas, bina.
BÜNN Yemen kahvesi.
BÜNUD (Bend. C.) Büyük bayraklar, sancaklar.
BÜNÜVVET Evlâtlık, oğulluk.
BÜNYAD f. Temel, esas. Yapı, binâ.
BÜNYAMİN Yakup Aleyhisselâm'ın en küçük oğlu.
BÜNYAN Yapı. Bina. Duvar. Esas. Yapı yapmak.
BÜNYAN-I KAVÎ Sağlam bina.
BÜNYAN-I MERSUS Kaynaşmış sağlam bina. Birbirine kurşunla kenetlenmiş sağlam yapı.
BÜNYE Bir şeyin vücut yapısı. Vücut, beden. Fıtrat. * Şekil, tarz, sûret.
BÜNYE-HÎZ f. Vücudu canlandıran, bünyeyi kaldıran.
BÜR' (Büru') Hastanın iyileşmeğe başlaması. * Kurtulmak. * Fazilette ve bilgide üstünlük. (Bak: Ber')
BÜRA' Ağaç yongası. Törpüden çıkan talaş.
BÜRA Kamıştan yapılan hasır.
BÜRABE Kalem yongası, törpüden çıkan talaş.
BÜRAD Soğuk.
BÜRADE Eğeden çıkan talaş ki, "bürâde-i zeheb, bürâde-i fizza ve bürâde-i hadid" denir.
BÜRAKA Bütün gün yüzünü süsleyen kadın. * Yemek sırasında bir kimseye kızıp, yemeği kimseye vermeyip yalnız yiyen kadın.
BÜRAM Kene dedikleri böcek.
BÜRAYE Yontulan ağaçtan çıkan yonga.
BÜRBUR Bulgur. (Buğdaydan yapılır.)
BÜRC (C.: Bürûc-Ebrac) Hisar. * Yıldız.
BÜRCAS Havada ağaç başında olan nişan.
BÜRCEME (C: Berâcem) Parmak boğumu.
BÜRCÜD Arap elbiselerinden bir nevi kalın elbise.
BÜRD f. Bilmece, bulmaca.
BÜRDA Tıb: Sıtma hastalığı.
BÜRDBAR f. Ağırbaşlı. Sabırlı, mütehammil, uysal, tahammüllü kimse.
BÜRDBARÎ f. Ağırbaşlılık, sabırlılık.
BÜRDE Hırka. Üstten giyilen libas, elbise.
BÜRDEK f. Küçük bilmece.
BÜRDÎ Hurmanın iyisi.
BÜRE (C.: Bürât-Bürâ-Bürin) Deve burnuna takılan halkalar. * Bilezik gibi olan halkaların her birisi.
BÜREHA Şiddetli azab. Sıkıntı.
BÜREHNE f. Açık, yalın çıplak.
BÜREHNE-GÎ f. Çıplaklık.
BÜREHNE-SER f. Başı açık.
BÜRESA' Nâs mânâsına kullanılan bir isim.
BÜREYDE BİN EL-HUSAYB EL-ESLEMÎ Horasan diyarında en son hicri 62 veya 63 yılında vefat eden sahabedir. (R.A.). Müslümanların ilk sancaktarıdır. 177 Hadis-i Şerif nakletmiştir. 14 tanesi Buharî ve Müslim'de mezkûrdur.
BÜRGUR Buzağı.
BÜRGUS (C.: Beragis) Pire.
BÜRHAN Delil, hüccet, isbat vasıtası. * Man: Yakînî mukaddemelerden meydana gelen kıyas. * Red ve inkâr için itiraz kabul edilmeyecek surette isbat-ı hakikat eden kavi hüccet.(Bir bürhan ile elde edilen netice-i tevhidi buzı insanlar isti'zam ile dar zihinlerine sıkıştıramazlar. Veya bozuk hayalleri tahammül edemez. Bu hule karşı o kat'i, sahih bürhanı reddetmek üzere: "Bu neticeyi, bu kadar azametiyle şu bürhan (onu) intac edemez." diye bahaneler ile kabul etmez. O miskin bilmez mi ki, neticenin kayyûmu imandır. Bürhan, ancak onu görmek için bir menfezdir. Veya bir süpürge gibi o neticeye konan vehimleri süpürür. Maahâza bürhan bir değildir, bin değildir. Zerrat-ı âlem adedince bürhanlar vardır. M.N.)
BÜRHAN-I AKLİYYE Akla dayanan bürhan.
BÜRHAN-I ENFÜSÎ İnsanın içinde ve hayatında görünen bürhan. Nefse ve şahsa ve içe ait bürhan.
BÜRHAN-I İNNÎ Hâdiselerden kanunlarına, neticelerden sebeblerine ve eserden müessire olan delil. Dumanın ateşe delil olması gibi.
BÜRHAN-I KATI' Kat'î, en sağlam ve şeksiz delil. * Farsça bir lügat kitabının ismi.(İşte şu Zât (A.S.M.), şu mevcûdat Hâlikının vahdaniyetinin hakkaniyeti derecesinde hak bir bürhan-ı nâtık, bir delil-i sâdık olduğu gibi, haşrin ve saadet-i ebediyenin dahi bir bürhan-ı kâtıı, bir delil-i sâtııdır. S.)
BÜRHAN-I LİMMÎ Kanunlardan hâdiselerine, sebeblerden neticelerine ve müessirden esere olan istidlâl. Yani eseri meydana getirenden esere olan delil. Kablî delil. Ateşin dumana delil olması gibi.(Kelime-i şehâdetin iki kelâmı birbirine şahiddir. Birincisi ikincisine bürhan-ı limmîdir, ikincisi birincisine bürhan-ı innîdir. M.) (Bak: Limmî)
BÜRHAN-I MANTIKÎ Kesin kaziyelerden teşkil ettirilen kıyasa, bürhana denir.
BÜRHAN-I NÂTIK Konuşan bürhan. Mecaz olarak Peygamberimiz Hz. Muhammed (A.S.M) kastedilir ki; bütün hakikatları isbat ve izhar etmiştir.
BÜRHAN-I NÜBÜVVET Peygamberliğin hak olduğunu isbat eden bürhan ve delil. (Bürhan-ı risalet de aynı mânâdadır.)
BÜRHAN-I RİSALET (Bak: Bürhan-ı nübüvvet)
BÜRHAN-I SÂTI' Aşikâr, şeksiz ve şüphesiz, parlak delil. (Bak: Sâtı')
BÜRHAN-ÜT TEMÂNÜ' İstiklâliyet, ulûhiyetin zâtî bir hassası ve zaruri bir lâzımı olduğuna dair ve şirkin butlanını isbat eden delil ki; eşyanın yaradılışı müteaddit ellere ve esbaba verilse, âlemdeki nizam bozulup karışıklıklar çıkacağını gösterir, isbat eder.
BÜRHE Zaman, an, müddet.
BÜRHİN Zahmet, güçlük, zorluk.
BÜRHUN f. Duvar. Kemer. * Çember, daire. * Hâne, ev ve kale kapısı. * Mâni, engel, çit. Avlu.
BÜRİD Oniki mil.
BÜRİDE f. Kesilmiş.,
BÜRİDE-SER f. Başı kesik.
BÜRİN f. Dilim (Daha çok meyveler için kullanılır.)
BÜRKA (C.: Birak) Taşlık yer.
BÜRKA' Kadınların örtündükleri yaşmak, peçe.
BÜRKAN Yanardağ, volkan, lavlar saçan dağ.
BÜRKE Martı. * Kurbağa. * Havuz. * Küçük göl.
BÜRME (C.: Birem-Birâm) Çömlek yapımında kullanılan yumuşak taş. * Çömlek. * Baş örtüsü.
BÜRNA(H) f. Yiğit, delikanlı, genç.
BÜRNAK f. Delikanlı, yiğit, genç.
BÜRNÜS (C.: Berânis) Bir uzun takke. (İbtidâ-i İslâm'da ruhbanlar giyerlerdi.)
BÜROKRASİ Fr. Hükûmet dairelerinde aşırı kırtasiyecilik, muamele çokluğu. İşlerin yürütülmesinde şekilciliğin ve idarî işlemlerin ağır basması hâli. Devlet görevlilerinden meydana gelen zümre veya sınıf. Memurlar sınıfı. Bürokrasi, her çeşit rejimde tahakküm vasıtası olmaktadır. Oysa İslâmiyet'te devlet makamları tahakküm değil, hizmet makamıdır. Devlet görevlileri müslüman halkın hizmetindedir, kendileri saygı beklemez, saygılı davranır. Kimseye tahakküm edemez. Çünkü Allah'ın emirlerine uymak zorundadır. Hazreti Ömer (RA), devlet başkanı olunca "Allah'ın emirlerinin dışına çıkarsam, beni kılıçlarınızla doğrultun" demekle bunun örneğini vermiştir. Zulüm ve tahakkümü kaldırarak adaleti getirmiştir. Gerçek adalet ve hürriyet ancak İslâm'da vardır.
BÜROKRAT Fr. Memur sınıfından olan. * Devlet işlerinde muamelelerde şekle aşırı ehemmiyet veren.
BÜRR Buğday.
BÜRRAN f. Keskin, kesici.
BÜRS Ardıç ağacının meyvesi.
BÜRSAN f. Ejderha, büyük yılan.
BÜRSUTE Tehlikeli yer.
BÜRSÜN (C.: Berâsin) İnsan eli. * Vahşi hayvanların pençesi. * Develere vurulan bir nevi damga.
BÜRT Nebat şekeri. Zelil, aşağılık kimse. * Balta.
BÜRTULE (C.: Bürtul) Kalpak dedikleri keçe takke. * Rüşvet.
BÜRU' Fazilet, ilim ve iyilikte benzerlerine olan üstünlük. * (Hasta) iyiliğe yüz tutma.
BÜRUC (Burc. C.) Burç, aslında âşikar şey mânasına gelir. Her bakanın gözüne çarpacak şeklide zâhir olan yüksek köşk mânasına da kullanılmıştır. * Bunlara teşbihen veya zuhur mânâsıyla semâdaki bir kısım yıldızlara veya bazı yıldızların toplanmasından meydana gelen şekillere ve farazi suretlere burc denilmiştir. Bilindiği gibi yıldız kümelerini felekiyatçılar muayyen bâzı suretlere benzeterek her mevsim ve ayda göründükleri şekillere göre isimlendirmişlerdir.Bunların altısı şimal (kuzey) altısı cenub (güney) cihetinde olarak oniki burç kabul edilmiştir. Bu burçların bulundukları sahaya da mıntıkat-ül burûc ismi verilmiştir. Burçların isimleri Hamel, Sevr, Cevzâ, Seretan, Esed, Sünbüle, Mizan, Akrep, Kavs, Cedi, Delv ve Hut'tur.
BÜRUC SURESİ Kur'an-ı Kerim'in 85. suresi olup Mekke-i Mükerreme'de nazil olmuştur.
BÜRÛD Berd, soğuk. * İşten soğuma, bıkma.
BÜRUDET Soğukluk. Soğuk olmak. Hararetsizlik. * Mc: Münasebetteki soğukluk. Münaferet. Muhasama.
BÜRUDET-İ MUAMELE Yapılan muamelenin soğukluğu.
BÜRUFE f. Mendil. * Sarık. * Kuşak, bel kuşağı. Forma.
BÜRUK Bir şeyin şakıması, parlaması. * (Berk. C.) Berkler, şimşekler.
BÜRUK Un helvası, undan yapılan bir nevi helva. * Büyük oğlu varken evlenen kadın. * Deve çökmek (mânâsına mastardır.)
BÜR'UM Açılmamış gonca çiçek.
BÜR'ÛME (C.: Bür'um - Berâim) Açılmamış tomurcuk gonca çiçek.* Gül gılafı.
BÜRUZ Zâhir olma, belirme, meydana çıkma. Çıkmak.
BÜRZEA (C.: Berâzi) Yuna dedikleri keçe ki, eyer altına koyarlar, teğelti de derler.
BÜRZU' Dolu, dolmuş, mümteli.
BÜ'S Güçlük, zorluk. * Fakirlik.
BÜSAK Tükürmek.
BÜSED Kırmızı boncuk. * Mercan.
BÜSLE Efsuncuya verilen ücret.
BÜSLET Nam, şöhret, ün, şan.
BÜSRE Herşeyin ucu ve başı. * Herşeyin tâzesi. * Genç kız veya oğlan. * Hurma koruğu. * Biraz büyümüş olan ekşi ot.
BÜSSED Mercan taşı.
BÜSTAH f. Edebsiz, küstah, utanmaz.
BÜSTE f. Fındık.
BÜSTÛKA (C.: Besâtik) Küçük küp. Küpçük.
BÜSUK Bir kimsenin, akranına üstün olması. * Ağacın uzaması. * Uzunluk.
BÜSUL Beddua, lânet.
BÜSUT Cömertlik, civanmertlik. El açıklığı.
BÜSÛTA Genişlik. * Tekellüfsüzlük.
BÜŞ f. At yelesi. * Kahkül. * Noksan, eksik.
BÜŞİY Fakir ve evlâdı çok olan kimse.
BÜŞRA Müjde. Sevinçli, hayırlı haber. * İncil'in bir ismi.
BÜT f. Put, heykel. Sanem.
BÜTÇE Fr. Devletin veya diğer kuruluşların yıllık gelir ve giderlerini (sarfiyat ve varidatlarını) gösteren ve bunlarla ilgili harcamaları tayin eden hesap işleri.
BÜTEKA (C.: Bevâtık) Pota dedikleri âlettir ve kuyumcular içinde altın ve gümüş eritirler.
BÜTEYRA Sonunda evlâdı kalmayan. * Vitir namazını bir rekat kılmak. * Şems, güneş. * Sabah.
BÜTLAL f. şaşa kalan, hayret eden, hayran olan.
BÜTPEREST f. Putu mâbut ittihaz eden. Heykellere ibâdet eden. (Bak: Putperest)
BÜTŞİKEN f. Put kıran.
BÜTU' Uzaklaşma. * Kesilme.
BÜTUL Bâtıl olmak.
BÜTUN (Batn. C.) Batınlar, karınlar, kucaklar. * Soylar, nesiller.
BÜÜRE Çukur kazmak. * Çukur.
BÜVAN (C: Ebvine) Çadır direği, direk.
BÜYU' (Bey'. C.) Satışlar. Satın almalar.
BÜYUD Yok olma, hiç olma, in'idam.
BÜYUN Geniş ve derin kuyu. * Mıntıkalar, bölgeler, yerler.
BÜYÛT (Beyt. C.) Beytler, evler.
BÜYÛTÂT (Büyût. C.) Asilzâde aileleri. * Asil kimseler, soylu kişiler. * Ev kümeleri.
BÜYÛZ (Beyz. C.) Yumurtalar.
BÜYÜ Cin gibi manevî varlıklar aracılığı ile insan veya başka varlıklar üzerinde etki meydana getirme işi. Dinimiz büyücülerin şerrinden, kötülüklerinden Allah'a sığınmamızı emreder. Müslüman büyücülük yapmaz.
BÜYÜKLENMEK t. Kendini büyük görmek, büyüklük taslamak. (Kötü huylardan biridir, günahtır.)
BÜZ f. Keçi.
BÜZ Harap yer.* Fâsid nesne. * Helâk.
BÜZA' Kibar, zarif.
BÜZAA Kibarlık, incelik, zerafet.
BÜZAK Salye, tükrük.
BÜZARE Üst dudakta fazlalık olarak sarkık deri olması.
BÜZ-BAN f. Keçi çobanı.
BÜZBÛN Altıda bir, südüs.
BÜZGALE f. Keçi yavrusu, oğlak.
BÜZİÇE f. Oğlak. Küçük, yavru keçi.
BÜZM Kesin karar ve tahammül. * Sertlik, kuvvet. * Doğru rey.
BÜZR Herkesin sözünü dinleyen. Dinleyici.
BÜZÛ' Doğmak, tulû' etmek.
BÜZUL Yarılmak, inşikak.
BÜZUR (Bezr. C.) Tohumlar, çekirdekler.
BÜZUZET Perişanlık, kıyafetsizlik, pejmürdelik, bezazet.
BÜZÛZET-İ HÂL Kıyafet pejmürdeliği, hâl perişanlığı.
BÜZÜRG (C.: Büzürgân) f. Cesim, kebir, azîm, büyük, ulu. * Reis, baş, başkan, şef. * Türk musikisinde bir mürekkep makamın adı.
BÜZÜRGÂN (Büzürg. C.) Büyükler, azimler, cesimler, ulular.
BÜZÜRGÂNE f. Büyük, ulu bir kimseye yakışacak sûrette.
BÜZÜRGÎ f. Azîm olmak. Büyüklük. Ululuk.
BÜZÜRGMENİŞ f. Yüksek fikirli, fikirleri değerli olan.
BÜZÜRG-SAL f. İhtiyar, yaşlı.
BÜZÜRG-VAR f. Büyük, saygıdeğer, ulu (kimse).
BÜZZAKA Kabuksuz sümüklü böcek.